Kösem Sultan Kimdir? Osmanlı’yı Yöneten Valide Sultan

Kösem Sultan, Osmanlı tarihinin en güçlü ve en tartışmalı kadın figürüdür. I. Ahmed’in hasekisi, IV. Murad ve Sultan İbrahim’in annesi, IV. Mehmed’in büyükannesiydi. Yaklaşık yarım yüzyıl boyunca sarayda etkili oldu; iki oğlunun ve bir torununun saltanatında devlet işlerine doğrudan katıldı. Tarihçiler onu kimi zaman devleti zor yıllarda ayakta tutan bir siyasetçi, kimi zaman da entrikalarla iktidarı elinde tutan bir figür olarak anlatır. Gerçek, büyük olasılıkla bu ikisinin arasında bir yerdedir.

Saraya gelişi ve I. Ahmed dönemi

Kösem’in Rum kökenli olduğu ve genç yaşta saraya getirildiği kabul edilir. 1603’te tahta çıkan genç padişah I. Ahmed’in hasekisi oldu ve kısa sürede onun en gözde eşi hâline geldi. Ahmed’in ölümünün ardından tahta önce kardeşi I. Mustafa, ardından genç II. Osman çıktı; bu yıllarda Kösem, Eski Saray’a gönderildi ve doğrudan iktidardan uzak kaldı.

IV. Murad’ın naibesi

1623’te oğlu IV. Murad henüz on bir yaşındayken tahta çıktı. Kösem, “naibe” olarak oğlu adına devlet işlerini yürüttü. Bu dönem, imparatorluğun içte Celali isyanları ve yeniçeri ayaklanmalarıyla, dışta ise İran savaşlarıyla sarsıldığı bir dönemdi. Kösem bu yıllarda sadrazamlarla yazışarak kararlara katıldı ve sarayın güç dengelerini yönetti. IV. Murad yetişkinliğe ulaşıp yönetimi kendi eline aldıktan sonra annesinin etkisi azaldı, ama tamamen ortadan kalkmadı.

Hanedanın korunması ve Sultan İbrahim

IV. Murad 1640’ta öldüğünde hanedanın hayattaki tek erkek üyesi, Kösem’in diğer oğlu İbrahim’di. İbrahim yıllarca kafeste yaşamış, ruhsal sağlığı kırılgan bir şehzadeydi. Kösem, hanedanın devamını sağlamak için İbrahim’in tahta çıkmasında ve evlenip çocuk sahibi olmasında belirleyici rol oynadı. Ancak İbrahim’in yönetimi kısa sürede kriz yarattı ve 1648’de tahttan indirildi, ardından idam edildi.

Valide-i Muazzama

İbrahim’in yerine yedi yaşındaki torunu IV. Mehmed tahta çıktı. Kösem bu dönemde “Valide-i Muazzama”, yani “büyük valide” olarak anıldı ve iktidarının zirvesine ulaştı. Yeniçeri ağalarıyla kurduğu ittifaklar, sadrazam atamalarındaki etkisi ve devlet maliyesine müdahalesiyle sarayın asıl güç merkezi oldu. Kösem aynı zamanda büyük bir hayırseverdi; Üsküdar’daki Çinili Cami ve İstanbul’daki Valide Hanı onun yaptırdığı yapılardandır.

Turhan Sultan’la iktidar kavgası

Genç padişahın annesi Turhan Sultan, oğlunun saltanatında kendi yerini almak istiyordu. İki valide arasındaki rekabet, saray çevrelerini ve askerî ocakları da içine alan bir güç mücadelesine dönüştü. Eylül 1651’de bu mücadele kanlı bir sonla bitti: Kösem Sultan, Topkapı Sarayı’nda Turhan Sultan’ın taraftarlarınca öldürüldü. Ölümü İstanbul’da büyük bir yas ve öfkeyle karşılandı.

Kadınlar Saltanatı’nın sonu mu?

Kösem’in ölümü, tarihçilerin “Kadınlar Saltanatı” dediği dönemin sembolik kapanışlarından biri olarak görülür. Kısa süre sonra Köprülü ailesinin sadrazamlığı başladı ve devlet yönetiminin ağırlık merkezi yeniden Babıali’ye kaydı. Kösem’in mirası bugün de tartışılıyor: o, imparatorluğun en buhranlı döneminde merkezi otoriteyi ayakta tutmaya çalışan bir siyasetçiydi, ama aynı zamanda bu otoriteyi saray içi mücadelelerle kişisel bir iktidara dönüştüren biriydi. Valide sultanlığın daha önceki örneklerini Nurbanu Sultan ve Hafsa Sultan yazılarımızda bulabilirsin.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Leslie P. Peirce, Harem-i Hümayun: Osmanlı İmparatorluğu’nda Hükümranlık ve Kadınlar
2. M. Çağatay Uluçay, Padişahların Kadınları ve Kızları