Hürrem Sultan Kimdir? Gerçek Hayatı ve Siyasi Gücü

Hürrem Sultan, Kanuni Sultan Süleyman’ın eşi ve Osmanlı tarihinin en çok tanınan kadınıdır. Bugünkü Ukrayna topraklarından esir olarak getirilip saraya giren Hürrem, padişahın gözdesi olmakla kalmadı; onunla resmî olarak evlenerek Osmanlı hanedanının yüzyıllık geleneklerini değiştirdi. Avrupa’da “Roxelana” adıyla bilindi. Hakkında anlatılanlar, onu kimi zaman aşkın, kimi zaman entrikanın sembolü yaptı. Gerçek Hürrem ise belgelerde, bir siyasetçi kadar güçlü bir kadın olarak karşımıza çıkar.

Kölelikten saraya

Hürrem’in 1500’lerin başında, Lehistan Krallığı’na bağlı Rutenya bölgesinde doğduğu kabul edilir. Kırım Tatarlarının akınlarında esir alınarak İstanbul’a getirildi ve saraya hediye edildi. Avrupalı elçilerin ona taktığı “Roxelana”, yani “Rus kızı” adı onun kökenine işaret eder. Kanuni’nin 1520’de tahta çıkmasından kısa süre sonra padişahın dikkatini çekti ve 1521’den itibaren art arda çocukları dünyaya geldi.

Haseki ve nikâh

O döneme kadar Osmanlı sarayında, padişahın bir cariyesinden yalnızca bir erkek çocuk sahibi olması ve bu cariyenin, oğlu sancağa çıkınca onunla birlikte gitmesi bir gelenekti. Hürrem bu geleneği kırdı: Süleyman’a beş oğul ve bir kız verdi ve İstanbul’da kaldı. Ona verilen “Haseki Sultan” unvanı, padişahın gözdesi olarak özel konumunu gösteriyordu. 1530’ların başında, büyük olasılıkla Kanuni’nin annesi Hafsa Sultan’ın ölümünden sonra, Süleyman Hürrem’i azat ederek onunla nikâhlandı. Bu, Osmanlı padişahlarının uzun zamandır yapmadığı bir şeydi ve sarayda da halk arasında da şaşkınlıkla karşılandı.

Mektuplar ve diplomasi

Hürrem’in Süleyman’a yazdığı mektuplar, sefere giden padişaha duyduğu özlemi ve saraydaki gelişmeleri anlattığı canlı metinlerdir. Bunun yanında Lehistan Kralı II. Sigismund August ile yazışması, onun diplomatik ilişkilerde de etkin olduğunu gösterir. Hürrem’in Venedikli ve Avusturyalı elçilerin raporlarında da sık sık anılması, padişahın kararları üzerinde etkili olduğu düşüncesinin yaygın olduğunu kanıtlar.

Vakıflar: İstanbul’dan Kudüs’e

Hürrem, Osmanlı’da hanedan kadınlarının vakıf geleneğinin en güçlü temsilcilerinden biridir. Mimar Sinan’a İstanbul’daki Haseki Külliyesi’ni ve Ayasofya’nın karşısındaki Haseki Hamamı’nı yaptırdı. Mekke, Medine ve Edirne’de de hayır eserleri bulunur. 1552’de Kudüs’te kurdurduğu imaret, yüzyıllar boyunca yoksullara yemek dağıttı. Bu imaretin hikâyesini Osmanlı Kudüs’ü yazımızda anlattık.

Şehzade Mustafa meselesi

Hürrem’in en çok tartışılan rolü, 1553’te idam edilen Şehzade Mustafa ile ilgilidir. Pek çok anlatı, Hürrem’in kendi oğullarından birini tahta çıkarmak için, damadı Rüstem Paşa ile birlikte Mustafa’ya karşı çalıştığını öne sürer. Ancak bu iddiaların çoğu dönemin yabancı elçilerinin raporlarına ve sonraki dönemlerin anlatılarına dayanır; Hürrem’in doğrudan rolünü kanıtlayan kesin bir belge yoktur. Tarihçiler bugün, idamın arkasında padişahın kendi kaygılarının, saraydaki güç dengelerinin ve askerin Mustafa’ya olan ilgisinin birlikte rol oynadığını düşünür.

Kadınlar Saltanatı’nın başlangıcı

Hürrem Sultan 1558’de öldü ve Süleymaniye’de, Mimar Sinan’ın yaptığı türbesine defnedildi. Onun dönemi, haremin Eski Saray’dan Topkapı’ya taşınması ve hanedan kadınlarının siyasetteki ağırlığının artmasıyla, sonradan “Kadınlar Saltanatı” denecek sürecin başlangıcı olarak görülür. Kanuni’nin hayatını ve saltanatının bedelini Kanuni Sultan Süleyman yazımızda, haremdeki güç düzenini de Gözde Olmak yazımızda anlattık.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Leslie P. Peirce, Empress of the East: How a European Slave Girl Became Queen of the Ottoman Empire
2. M. Çağatay Uluçay, Padişahların Kadınları ve Kızları