Kanuni Sultan Süleyman Kimdir? Hayatı, Ailesi ve Ölümü

Kanuni Sultan Süleyman, Osmanlı Devleti’nin onuncu padişahıdır. 1520’den 1566’ya kadar, yani 46 yıl tahtta kaldı ve bu, Osmanlı tarihindeki en uzun saltanattır. Avrupalılar ona “Muhteşem” dedi; Osmanlı kaynakları ise kanunnameleriyle anılan bir hükümdar olarak “Kanuni” lakabını öne çıkardı. Bu yazıda dizilerden tanıdığımız Süleyman’ı değil, dönemin belgelerine ve elçi raporlarına yansıyan hükümdarı anlatıyoruz: büyük zaferlerini olduğu kadar, bu zaferlerin ona ve ailesine ödettiği bedeli de.

Tahta çıkış ve büyük seferler

Süleyman 1494’te Trabzon’da doğdu; gençliğinde Kefe ve Manisa’da sancak beyliği yaparak devlet işlerini öğrendi. Babası Yavuz Sultan Selim 1520’de ölünce tahta çıktı. Saltanatının ilk yılları hızlı zaferlerle geçti:

• 1521: Belgrad alındı; Orta Avrupa’nın kapısı açıldı.
• 1522: Rodos, aylar süren kuşatmanın ardından teslim oldu.
• 1526: Mohaç Meydan Muharebesi’nde Macar ordusu iki saatten kısa sürede dağıldı.
• 1529: Viyana kuşatıldı ama alınamadı; bu, Osmanlı ilerleyişinin batıdaki sınırı oldu.
• 1534–1538: Bağdat alındı, Preveze’de Barbaros Hayreddin Paşa Haçlı donanmasını yendi.

Süleyman yalnızca bir asker değildi. Şeyhülislam Ebussuud Efendi’yle birlikte hukuk ve vergi düzenini yazılı kurallara bağladı; Mimar Sinan’ın en büyük eserleri onun döneminde yükseldi. “Muhibbî” mahlasıyla yazdığı şiirlerden oluşan bir divan da bıraktı.

Dost: Pargalı İbrahim

Süleyman’ın şehzadeliğinden beri yanında olan Pargalı İbrahim, 1523’te bütün kademeleri atlayarak sadrazam yapıldı. On üç yıl boyunca devletin en güçlü ikinci adamıydı; seferlerde serasker, diplomaside padişahın sesiydi. Ancak gücü arttıkça kendini padişahla eşit gösteren unvanlar kullandığı, düşmanlarının sayısının da arttığı anlatılır. 1536 Mart’ında, Ramazan ayında, saraydaki bir iftardan sonra boğduruldu. İdamın gerçek nedeni hâlâ tartışılır: Hürrem’in etkisi sıkça söylenir ama kaynaklar bu konuda açık bir delil sunmaz.

Hürrem Sultan

Bugünkü Ukrayna topraklarından esir olarak getirilen Hürrem, haremdeki alışılmış düzeni değiştirdi. Süleyman onunla 1530’larda resmî nikâhla evlendi; bu, bir padişahın bir cariyeyle evlenmesi bakımından emsalsizdi. Hürrem padişaha mektuplar yazdı, Lehistan kralıyla yazıştı, İstanbul’dan Kudüs’e kadar vakıflar kurdurdu. Süleyman’ın ona yazdığı kabul edilen gazeldeki “mâh-ı tâbânım” (parlayan ayım) hitabı, bu ilişkinin en çok bilinen izidir. Hürrem’in siyasi rolünü ayrıntısıyla Hürrem Sultan videomuzda anlattık.

Şehzade Mustafa ve Şehzade Bayezid

Saltanatın en karanlık sayfaları şehzadelerle ilgilidir. Mahidevran’dan doğan büyük oğul Şehzade Mustafa askerin ve halkın gözdesiydi. 1553’teki İran seferi sırasında, Konya Ereğli yakınlarındaki ordugâhta babasının çadırına çağrıldı ve orada boğduruldu. Venedik elçisi Bernardo Navagero’nun raporu ve dönemin mersiyeleri, olayın orduda ve halkta yarattığı sarsıntıyı yansıtır. Kardeşi Cihangir de aynı yıl öldü.

Ardından taht kavgası Hürrem’in oğulları Selim ile Bayezid arasında başladı. 1559’da Konya yakınlarında Selim’e yenilen Bayezid, oğullarıyla birlikte Safevi Şahı Tahmasb’a sığındı. Uzun pazarlıkların ve büyük bir ödemenin ardından 1561’de Kazvin’de, oğullarıyla birlikte Osmanlı görevlilerine teslim edilerek öldürüldü.

Zigetvar’da son gece

Süleyman 1566’da, yetmiş yaşını geçmişken son seferine çıktı. Macaristan’daki Zigetvar kalesinin kuşatması sürerken, kale düşmeden hemen önce çadırında öldü. Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa, ordunun dağılmaması ve tahtın boş kalmaması için ölümü haftalarca gizledi; padişahın ölümü ancak Şehzade Selim tahta oturmak üzere yola çıktıktan sonra açıklandı. Naaşı İstanbul’a getirilerek Süleymaniye’deki türbesine defnedildi; Zigetvar yakınlarında iç organlarının gömüldüğü düşünülen türbenin kalıntıları ise yakın yıllarda yapılan kazılarda bulundu.

Muhteşem mi, Kanuni mi?

Süleyman’ın saltanatı, Osmanlı’nın en geniş sınırlara ve en parlak kültürel üretime ulaştığı dönemdir. Ama aynı saltanat, en yakın dostunun, iki oğlunun ve torunlarının ölümüyle de anılır. Tarihçiler bugün onu ne yalnızca kusursuz bir “cihan padişahı”, ne de yalnızca acımasız bir hükümdar olarak görür: devletin bekası adına kendi ailesinden vazgeçebilen, şiir yazan ve kanun koyan, çelişkileriyle büyük bir hükümdar.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Ogier Ghiselin de Busbecq, Türk Mektupları (Legationis Turcicae Epistolae), 1581
2. Bernardo Navagero'nun Venedik Senatosu'na raporu (1553)
3. Leslie P. Peirce, Empress of the East: How a European Slave Girl Became Queen of the Ottoman Empire
4. TDV İslâm Ansiklopedisi: "İbrâhim Paşa, Makbul"
5. Nejat R. Uçtum, Hürrem ve Mihrimah Sultanların Lehistan Kralı II. Sigismund August'a Yazdıkları Mektuplar, Belleten
6. Muhibbî Dîvânı (Kanuni Sultan Süleyman), haz. Coşkun Ak
7. Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600)