Osmanlı Mısır’ı Nasıl Kazandı, Nasıl Kaybetti? (1517–1914)

Mısır, 1517’de Yavuz Sultan Selim’in Memlük Devleti’ni yıkmasıyla Osmanlı’ya katıldı ve hukuken 1914’e kadar Osmanlı toprağı sayıldı. Bu dört yüz yılın büyük bölümünde Mısır, imparatorluğun en zengin eyaleti, İstanbul’un ve Hicaz’ın tahıl ambarıydı. Ama 19. yüzyılda önce Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın, ardından İngiltere’nin eline geçen Mısır, Osmanlı’dan adım adım koptu. Bu süreci on soruda özetliyoruz.

1. Fetihten önce Mısır’da hangi Türk devletleri vardı?

Mısır, Osmanlı’dan çok önce Türk kökenli yöneticileri tanımıştı. 868’de Tolunoğulları, 10. yüzyılda İhşidîler kısa süreli devletler kurdu. 1250’den itibaren ise Türk ve sonra Çerkez kökenli askerlerden oluşan Memlükler Mısır ve Suriye’yi yönetti. Memlükler, Moğolları durduran ve Abbasi halifelerini Kahire’de himaye eden güçlü bir devletti.

2. Osmanlı ile Memlükler neden karşı karşıya geldi?

İki devlet, Güneydoğu Anadolu’daki beylikler ve Çukurova üzerinde nüfuz kavgası yaşadı. II. Bayezid döneminde, 1485–1491 arasında yapılan savaşlarda Osmanlı kesin bir sonuç alamadı. 16. yüzyılın başında Safevilerin yükselişi, dengeleri tamamen değiştirdi.

3. Mısır nasıl fethedildi?

Yavuz Sultan Selim, 1516’da Mercidabık’ta Memlük ordusunu yendi; Sultan Kansu Gavri savaşta öldü. Selim ardından Sina Çölü’nü kısa sürede geçti ve Ocak 1517’de Kahire yakınlarındaki Ridaniye’de son Memlük sultanı Tomanbay’ı yendi. Tomanbay kısa süre sonra yakalanarak idam edildi.

4. Halifelik Osmanlı’ya nasıl geçti?

Kahire’deki son Abbasi halifesi İstanbul’a getirildi. Halifeliğin bu sırada resmî bir törenle Osmanlı’ya devredildiği anlatısı, büyük ölçüde sonraki yüzyıllarda şekillenmiştir. Ama kesin olan, Mekke ve Medine’nin koruyuculuğunun Osmanlı padişahlarına geçmesi ve onlara İslam dünyasında eşsiz bir saygınlık kazandırmasıdır.

5. Mısır nasıl yönetildi?

1523’te Mısır valisi Ahmed Paşa’nın isyanının ardından sadrazam Pargalı İbrahim Paşa Mısır’a gitti ve 1525’te Mısır Kanunnamesi’ni hazırlattı. Bu düzende İstanbul’dan atanan bir vali, Memlük beyleri ve Osmanlı askerî ocakları arasında bir denge kuruldu. Mısır, her yıl İstanbul’a büyük bir hazine gönderiyordu.

6. Bu denge neden bozuldu?

1. ve 18. yüzyıllarda Memlük beyleri yeniden güçlendi; valiler çoğu zaman sembolik bir konumda kaldı. Merkezin gücü zayıfladıkça Mısır, kendi iç güçlerinin çekişme alanına dönüştü.

7. Napolyon Mısır’da ne aradı?

1798’de Napolyon Bonapart Mısır’a çıkarma yaptı ve Memlükleri Piramitler Savaşı’nda yendi. Ancak İngiliz donanması Fransız filosunu Ebukır’da yok etti. Napolyon’un Suriye’ye yönelişi Akka’da, Cezzar Ahmed Paşa’nın savunması karşısında durdu. Fransızlar 1801’de Mısır’dan çekildi.

8. Kavalalı Mehmed Ali Paşa nasıl yükseldi?

Fransızlara karşı gönderilen bir Arnavut birliğinin subayı olan Mehmed Ali, 1805’te Mısır valisi oldu. 1811’de Kahire Kalesi’ne davet ettiği Memlük beylerini öldürterek rakiplerinden kurtuldu. Mısır’da modern bir ordu ve sanayi kurdu; 1830’larda Osmanlı ordularını yenerek imparatorluğu ciddi bir krize soktu. 1841’de valiliğin onun ailesinde kalması kabul edildi.

9. İngiltere Mısır’ı nasıl işgal etti?

1869’da açılan Süveyş Kanalı, Mısır’ı dünya ticaretinin merkezine yerleştirdi ama ağır borçlar da getirdi. Mısır, kanaldaki hisselerini İngiltere’ye sattı. 1882’de İskenderiye bombardımanı ve ardından gelen işgalle İngiltere, Mısır’ın fiilî yöneticisi oldu. Mısır kâğıt üzerinde Osmanlı’ya bağlı kaldı.

10. Mısır Osmanlı’dan ne zaman koptu?

Osmanlı’nın Birinci Dünya Savaşı’na girmesinin ardından, Aralık 1914’te İngiltere Mısır’ı himayesi altına aldığını ilan etti ve Hidiv II. Abbas Hilmi’yi tahttan indirdi. Osmanlı, Mısır üzerindeki haklarından 1923’te Lozan Antlaşması’yla resmen vazgeçti. Mısır’ın kaybı, yalnızca bir eyaletin değil, İslam dünyasının liderliği iddiasının da sarsılması demekti. Osmanlı’nın aynı dönemde Filistin’deki yönetimini Kudüs yazımızda anlattık.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Feridun M. Emecen, Yavuz Sultan Selim
2. Khaled Fahmy, All the Pasha’s Men: Mehmed Ali, His Army and the Making of Modern Egypt