1918 Kafkas Harekâtı: Kars, Ardahan ve Batum Nasıl Geri Alındı?

1917–1918 Kafkas Harekâtı, Rusya’daki devrimle çöken Rus ordusunun boşalttığı topraklara Osmanlı ordusunun yeniden girmesi ve 1878’den beri Rusya’nın elinde olan Kars, Ardahan ve Batum’un geri alınması sürecidir. Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’ndaki son büyük ileri harekâtı olan bu dönem, savaşın sonunda Mondros Mütarekesi’yle yarıda kaldı. Ama sınırların bugünkü şeklini almasında önemli bir rol oynadı.

Elviye-i Selâse: kaybedilen üç sancak

1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın, yani 93 Harbi’nin sonunda Kars, Ardahan ve Batum Rusya’ya bırakılmıştı. Osmanlı belgelerinde bu bölge “Elviye-i Selâse”, yani “üç sancak” olarak anıldı. Bu toprakların kaybı, kırk yıl boyunca Osmanlı kamuoyunda kapanmayan bir yara olarak kaldı. Savaşın nasıl kaybedildiğini 93 Harbi yazımızda anlattık.

Kafkas Cephesi ve Rus ordusunun çöküşü

Birinci Dünya Savaşı’nda Kafkas Cephesi Osmanlı için ağır geçmişti: 1914–1915 kışındaki Sarıkamış felaketinden sonra Ruslar 1916’da Erzurum’u, Trabzon’u ve Erzincan’ı almıştı. Ancak 1917’de Rusya’da önce Çarlık devrildi, ardından Bolşevikler iktidara geldi. Cephedeki Rus askerleri savaşmayı bırakmaya, siperlerini terk etmeye başladı. Aralık 1917’de Erzincan’da imzalanan ateşkesle cephede çatışmalar durdu.

Brest-Litovsk ve masadaki savaş

Mart 1918’de Sovyet Rusya ile Merkezî Devletler arasında imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması, Rusya’nın Kars, Ardahan ve Batum’dan çekilmesini ve bölgenin geleceğinin halkın oyuyla belirlenmesini öngördü. Ancak bölgede artık yeni bir siyasi yapı vardı: Ermeni, Gürcü ve Azerbaycanlı temsilcilerin oluşturduğu Mavera-yı Kafkas yönetimi. Trabzon’da ve Batum’da yapılan görüşmeler sonuç vermedi; savaş sahada devam etti.

1918 ileri harekâtı

Osmanlı ordusu Şubat 1918’de ileri harekâta geçti. Erzincan Şubat’ta, Erzurum Mart’ta geri alındı. Nisan’da Batum ve Kars da Osmanlı kuvvetlerinin eline geçti. Bu harekâtta Kâzım Karabekir gibi, birkaç yıl sonra Millî Mücadele’de de önemli rol oynayacak komutanlar görev aldı. Harekât sırasında Ermeni ve Gürcü birliklerinin direnişiyle karşılaşıldı ve bölgedeki siviller savaşın ağır sonuçlarını yaşadı.

Almanya’nın Kafkasya hesabı

Osmanlı’nın müttefiki Almanya, Kafkasya’da kendi çıkarlarını gözetiyordu: Bakü petrollerine ve Gürcistan’daki kaynaklara ilgi duyuyordu. Bu yüzden Gürcistan’ı himayesine aldı ve Osmanlı’nın Kafkasya’daki ilerleyişini sınırlamaya çalıştı. Müttefikler arasındaki bu gerilim, harekâtın son aylarına damgasını vurdu.

Halkın kararı: 1918 plebisiti

Ağustos 1918’de Kars, Ardahan ve Batum’da Brest-Litovsk’ta öngörülen halk oylaması yapıldı ve sonuçta bölgenin Osmanlı’ya katılması kararlaştırıldı. Ancak oylamanın savaş koşullarında, Osmanlı askerî varlığı altında yapılması, sonuçlarının farklı taraflarca farklı yorumlanmasına yol açtı.

Mondros, Millî Mücadele ve kesinleşen sınırlar

Ekim 1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi, Osmanlı ordusunun savaş öncesi sınırlara çekilmesini şart koştu. Ancak kısa süre sonra Millî Mücadele başladı ve 1920’de Kâzım Karabekir komutasındaki Doğu Cephesi Kars’ı yeniden aldı. 1921’de Sovyet Rusya ile imzalanan Moskova Antlaşması’yla Kars ve Ardahan Türkiye’ye kaldı, Batum ise Gürcistan’a bırakıldı. Bu sınır, aynı yıl imzalanan Kars Antlaşması’yla kesinleşti ve bugün de geçerlidir.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Michael A. Reynolds, Shattering Empires: The Clash and Collapse of the Ottoman and Russian Empires, 1908–1918
2. Kâzım Karabekir, İstiklal Harbimiz