93 Harbi Nedir? 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı 10 Soruda

93 Harbi, 1877–1878 yıllarında Osmanlı Devleti ile Rusya arasında yapılan ve Osmanlı için büyük bir felaketle sonuçlanan savaştır. Savaş, Balkanlar’da ve Doğu Anadolu’da olmak üzere iki cephede yapıldı; sonunda Osmanlı, Balkanlar’daki topraklarının önemli bir bölümünü ve Doğu Anadolu’da Kars, Ardahan ve Batum’u kaybetti. Savaşı on soruda özetliyoruz.

1. Bu savaşa neden “93 Harbi” denir?

Savaş, Osmanlı’nın o dönemde kullandığı Rumi takvime göre 1293 yılında başladı. Bu yüzden halk arasında “93 Harbi” adıyla anıldı ve bu ad Türk tarih yazımına yerleşti.

2. Savaşın nedenleri nelerdi?

1875’te Hersek’te başlayan isyan, 1876’da Bulgaristan’a ve Sırbistan ile Karadağ’ın Osmanlı’ya karşı savaşına yayıldı. Bulgaristan’daki isyanın bastırılması sırasında yaşanan olaylar Avrupa basınında geniş yer buldu ve Osmanlı’ya karşı bir kamuoyu oluştu. İstanbul’da toplanan konferansta büyük devletler Balkanlar’da reform istedi; Osmanlı ise Kanun-ı Esasi’yi ilan ederek bu talepleri reddetti. Rusya, Nisan 1877’de Osmanlı’ya savaş ilan etti.

3. Hangi cephelerde savaşıldı?

Savaş iki cephede yapıldı. Balkanlar’da Rus ordusu Romanya üzerinden Tuna’yı geçerek Bulgaristan’a girdi ve Şıpka Geçidi’ni aştı. Kafkas cephesinde ise Ruslar Kars ve Erzurum yönünde ilerledi. Gazi Ahmed Muhtar Paşa doğuda bir süre Rus ilerleyişini durdurdu; ancak Kars sonunda düştü. Erzurum’daki Aziziye Tabyası savunması ve Nene Hatun’un kahramanlığı bu cepheden bugüne kalan hatıralardandır.

4. Plevne Müdafaası’nın yeri nedir?

Gazi Osman Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri, Bulgaristan’daki Plevne’de yaklaşık beş ay boyunca Rus ve Romen ordularına karşı direndi. Bu savunma, Rus ilerleyişini aylarca geciktirdi ve Avrupa’da büyük yankı uyandırdı. Ancak Aralık 1877’de kuşatılmış ve erzakı tükenmiş olan Plevne düştü; bu, savaşın kaderini belirledi.

5. Büyük devletlerin tutumu neydi?

Avrupa devletleri savaşın başında Osmanlı’ya yardım etmedi. İngiltere, ancak Rus ordusu İstanbul’a yaklaşınca harekete geçti ve donanmasını Marmara’ya gönderdi. Büyük devletler daha çok, Rusya’nın savaştan fazla güçlü çıkmasını engellemekle ilgilendi.

6. Osmanlı savaşı neden kaybetti?

Osmanlı ordusu hazırlıksızdı; maliye 1875’te borçlarını ödeyemez duruma düşmüştü. Komuta kademesindeki anlaşmazlıklar, İstanbul’dan yapılan müdahaleler ve cepheler arasındaki koordinasyon eksikliği yenilgide etkili oldu. Plevne’nin düşüşünden sonra Rus ordusu hızla Edirne’ye ulaştı.

7. Savaşın sonundaki göç nasıl oldu?

Savaş, Balkanlar’daki Müslüman halk için büyük bir felakete dönüştü. Yüz binlerce kişi evlerini terk ederek İstanbul’a ve Anadolu’ya göç etti; göç yollarında ve göçmenlerin yerleştiği yerlerde salgınlar ve açlık nedeniyle pek çok insan hayatını kaybetti. Bu göç, Anadolu’nun nüfus yapısını da değiştirdi.

8. Meclis-i Mebusan neden kapatıldı?

1876’da açılan ilk Osmanlı meclisi, savaşın yönetimi konusunda hükümeti ve sarayı sert biçimde eleştirdi. II. Abdülhamid, Şubat 1878’de olağanüstü durumu gerekçe göstererek meclisi süresiz olarak tatil etti. Meclis ancak otuz yıl sonra, 1908’de yeniden açılabildi.

9. Hangi antlaşmalar imzalandı?

Mart 1878’de imzalanan Ayastefanos Antlaşması, Osmanlı’ya çok ağır şartlar getiriyordu ve büyük bir Bulgaristan kuruluyordu. Avrupa devletlerinin itirazı üzerine toplanan Berlin Kongresi’nde, Temmuz 1878’de yeni bir antlaşma imzalandı. Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu; Bulgaristan küçültülerek özerk bir prenslik hâline getirildi. Kars, Ardahan ve Batum Rusya’ya bırakıldı; Bosna-Hersek’in yönetimi Avusturya’ya geçti. Aynı yıl İngiltere, Kıbrıs’ın yönetimini üstlendi.

10. 93 Harbi’nin etkileri neydi?

93 Harbi, Osmanlı’nın Balkanlar’daki varlığını büyük ölçüde sona erdirdi, büyük bir göç ve nüfus kaybına yol açtı ve mali krizi derinleştirdi. Kaybedilen Kars, Ardahan ve Batum, kırk yıl sonra 1918’de yeniden gündeme gelecekti; bu süreci 1917–1918 Kafkas Harekâtı yazımızda anlattık. Savaş aynı zamanda II. Abdülhamid’in otuz yıllık mutlak yönetiminin başlangıcı oldu.

Bu konu kanalımızda bölümler hâlinde de yayımlandı: 1. bölüm ve 2. bölüm.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Justin McCarthy, Ölüm ve Sürgün