Avşar Boyu: Nadir Şah’tan Dadaloğlu’na Bir Oğuz Boyu

Avşar ya da Afşar, Oğuzların yirmi dört boyundan biridir ve Bozok kolunda, Yıldız Han’ın soyundan gelir. Avşarlar, Oğuz boyları arasında en kalabalık ve en geniş coğrafyaya yayılmış olanlardan biridir: Anadolu’dan Azerbaycan’a, İran’dan Orta Asya’ya kadar pek çok bölgede yaşadılar. İran’da bir hanedan çıkaran, Anadolu’da ise iskân politikalarına karşı direnişleri ve ozanlarıyla tanınan Avşarlar, Türk tarihinin en renkli boylarından biridir.

Adı ve Yıldız Han’ın soyu

Kâşgarlı Mahmud ve Reşîdüddin, Avşar adını farklı biçimlerde kaydeder; Reşîdüddin’e göre ad, işinde çevik ve ava düşkün kişileri ifade eder. Bazı bölgelerde Avşar kelimesine farklı anlamlar da yüklenmiştir. Oğuz geleneğinde Yıldız Han’ın dört oğlu Avşar, Kızık, Beğdili ve Karkın’dır. Kardeş boyların hikâyelerini Kızık, Beydili ve Kargın yazılarımızda anlattık.

Karamanoğulları ve Türkçe fermanı

Faruk Sümer gibi tarihçiler, Anadolu’nun en güçlü beyliklerinden biri olan Karamanoğulları’nın Avşar boyundan geldiğini belirtir. Karamanoğlu Mehmed Bey’in 1277’de divanda, dergâhta, çarşıda ve meydanda Türkçeden başka dil kullanılmamasını emreden fermanı, Türk dili tarihinin simge belgelerinden biri olarak kabul edilir. Bugün 13 Mayıs’ın Türk Dil Bayramı olarak kutlanması bu fermanı anar.

İran’da Nadir Şah

Avşarların İran’daki en büyük temsilcisi Nadir Şah’tır. Horasan’daki Afşar Türkmenleri arasından çıkan Nadir, 1736’da kendini şah ilan etti ve kısa sürede Hindistan’a kadar uzanan büyük bir sefer düzenledi. 1739’da Delhi’yi alarak Babür hazinesini ele geçirdi. Nadir Şah’ın kurduğu Afşar hanedanı, ölümünden sonra uzun ömürlü olmadı; ama Avşar adını İran tarihinin en parlak askerî dönemlerinden biriyle özdeşleştirdi. Azerbaycan ve İran’ın diğer bölgelerinde de Avşar toplulukları önemli rol oynadı.

Osmanlı’da iskân ve direniş

Osmanlı döneminde Avşarlar, büyük ölçüde konar-göçer bir hayat sürdü. Devletin göçebe toplulukları yerleşik hayata geçirmeye yönelik iskân politikaları, Avşarlarla sık sık gerginliğe yol açtı. 19. yüzyılın ortasında Çukurova ve Toroslar’daki Türkmen ve Avşar topluluklarını zorla iskân etmek için düzenlenen harekât, bu gerginliğin en sert örneğidir. Bu dönemin en güçlü sesi, Avşar ozanı Dadaloğlu’dur. Onun “Ferman padişahın, dağlar bizimdir” dizesi, göçebe özgürlüğünün ve direnişin simgesi hâline geldi.

Ozanların boyu

Avşarlar, Türk halk edebiyatına pek çok ozan kazandırdı. Dadaloğlu’nun yanı sıra Avşar kökenli olarak anılan âşıklar, yüzyıllar boyunca bu topluluğun duygularını, göç acılarını ve kahramanlıklarını türkülerle dile getirdi. Bu türküler, Avşarların tarihini yazılı belgelerden çok sözlü gelenek yoluyla bugüne taşıdı.

Geniş bir miras

Avşar boyunun hikâyesi; bir İran hanedanından Anadolu’nun dağlarındaki göçebe direnişine, Türkçenin resmî dil olarak savunulmasından halk şiirinin en güçlü seslerine kadar uzanan geniş bir mirastır. Diğer boyları Oğuzların 24 Boyu serimizde bulabilirsin.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Prof. Dr. Faruk Sümer, Oğuzlar-Türkmenler- Tarihleri/Boy Teşkilatı/Destanları (syf. 336-340)
2. Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilâtı, Destanları