Kızık Boyu: Cumalıkızık’tan Gaziantep’e Türkmen İzleri

Kızık, Oğuzların yirmi dört boyundan biridir ve Bozok kolunda, Yıldız Han’ın soyundan gelen boylar arasında yer alır. Kızıklar Anadolu’ya yerleştikten sonra çok geniş bir coğrafyaya yayıldı. Bugün Bursa’daki ünlü Cumalıkızık köyünden Adana’ya, Tunceli’den Sinop’a kadar pek çok yerde Kızık adını taşıyan yerleşimler, bu boyun Anadolu’daki izlerini taşır.

Yıldız Han’ın soyu

Oğuz geleneğinde Yıldız Han’ın dört oğlu Avşar, Kızık, Beğdili ve Karkın’dır. Bu dört boy Bozok kolunun bir grubunu oluşturur. Kardeş boyların hikâyelerini Avşar, Beydili ve Kargın yazılarımızda anlattık.

Bursa’nın Kızık köyleri

Kızık boyunun Anadolu’daki en tanınmış izi Bursa’dadır. Uludağ’ın eteklerinde Cumalıkızık, Hamamlıkızık, Değirmenlikızık ve Fidyekızık gibi adlarında “Kızık” bulunan bir köyler grubu yer alır. Bu köylerin, Osmanlı’nın kuruluş döneminde bölgeye yerleşen Kızık boyuna mensup Türkmenler tarafından kurulduğu kabul edilir. Cumalıkızık, erken Osmanlı köy dokusunu bugüne kadar koruyabilmiş ender yerlerden biridir ve 2014’te Bursa ile birlikte UNESCO Dünya Mirası listesine alınmıştır.

Anadolu’ya yayılış

Osmanlı tahrir defterleri, Kızık adını taşıyan obaların ve köylerin Anadolu’nun çok farklı bölgelerinde bulunduğunu gösterir. Adana’dan Tunceli’ye, Afyon’dan Kayseri’ye, Sinop’tan Güneydoğu Anadolu’ya kadar uzanan bu geniş dağılım, Kızık obalarının farklı dönemlerde farklı yönlere göç ettiğini ortaya koyar. Bu yayılış, Oğuz boylarının Anadolu’nun Türkleşmesinde nasıl geniş bir alanı kapsadığının güzel bir örneğidir.

Gaziantep’teki Türkmen boyları

Gaziantep ve çevresi, farklı Oğuz boylarının bir arada yaşadığı bölgelerden biridir. Araştırmacı yazar Necdet Sevinç, bu bölgedeki Türkmen boylarını inceleyen çalışmalarında Kızıkların da bölgedeki varlığına dikkat çeker. Kızıkların diğer Oğuz boylarıyla komşuluk ve akrabalık ilişkileri, Türkmen toplumunun sosyal yapısının ne kadar iç içe olduğunu gösterir.

Sosyal yapı ve kültür

Kızıklar, diğer Türkmen toplulukları gibi oymaklara ve obalara ayrılan bir sosyal yapı içinde yaşadı. Yerleşik hayata geçtikten sonra da aile gelenekleri, düğün ve bayram âdetleri ve köy dayanışması bu kökenin izlerini taşımaya devam etti. Bugün pek çok ailenin hafızasında, Kızık kökenine dair anlatılar yaşamaktadır.

Yaşayan bir miras

Kızık boyu, Anadolu’daki yer adlarında ve kültürel geleneklerde yaşayan Oğuz boylarından biridir. Cumalıkızık’ın tarihî sokaklarında yürüyen biri, farkında olmadan yüzyıllar önce Orta Asya’dan gelen bir boyun izini takip eder. Diğer boyları Oğuzların 24 Boyu serimizde bulabilirsin.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. İslam Ansiklopedisi
2. Faruk Sümer, Oğuzlar.
3. Gaziantep’te Türk Boyları Çelebi Dergisi, Sayı 1 Necdet Sevinç Özel Sayısı Nisan 2020, ay 74.77
4. Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilâtı, Destanları
5. Necdet Sevinç, “Gaziantep’te Türk Boyları”, Çelebi Dergisi