Bayındır Boyu: Akkoyunluların Soyu ve Dede Korkut’un Hanı

Bayındır, Oğuzların yirmi dört boyundan biridir ve Üçok kolunda, Gök Han’ın soyundan gelir. Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk’te boyu “Bayundur” adıyla, Oğuz boyları arasında üçüncü sırada anar. Bayındır boyu, 15. yüzyılda Doğu Anadolu, Azerbaycan ve İran’a hâkim olan Akkoyunlu Devleti’nin hanedanını çıkarmasıyla Türk tarihinde önemli bir yer tutar. Dede Korkut hikâyelerinde Oğuzların hanlar hanı olarak geçen Bayındır Han da bu boyun adını taşır.

Gök Han’ın soyu

Oğuz geleneğinde Gök Han’ın dört oğlu Bayındır, Peçenek, Çavuldur ve Çepni’dir. Bu dört boy Üçok kolunun bir grubunu oluşturur. Kaynaklara göre Bayındırların ongunu, yani kutsal saydıkları kuş sungurdur; toylarda kendilerine ayrılmış bir et payı, yani ülüşleri vardı. Kardeş boyların hikâyelerini Peçenek, Çavuldur ve Çepni yazılarımızda anlattık.

Dede Korkut’ta Bayındır Han

Dede Korkut hikâyelerinde Bayındır Han, Oğuz beylerinin üzerinde yer alan hükümdardır. Hikâyelerin çoğu, Bayındır Han’ın yılda bir kez düzenlediği büyük toyla başlar; bu toyda beyler bir araya gelir, kahramanlıklar konuşulur ve kararlar alınır. Bayındır Han figürü, Oğuz toplumunda hükümdarlığın, “kut” anlayışının ve beyler arasındaki düzenin sembolüdür.

Akkoyunlu Devleti

1. yüzyılın sonunda Doğu Anadolu’da güçlenen Akkoyunlu Türkmenlerinin yönetici ailesi Bayındır boyundandı. Akkoyunlular, sikkelerinde ve belgelerinde Bayındır damgasını kullanarak bu kökenlerini vurguladı. Devletin en parlak dönemi, Uzun Hasan’ın hükümdarlığıdır: Uzun Hasan, rakibi Karakoyunluları yenerek Azerbaycan ve İran’ı ele geçirdi. 1473’te Otlukbeli’nde Fatih Sultan Mehmed’e yenilmesi ise Akkoyunluların gerilemesinin başlangıcı oldu. Devlet 16. yüzyılın başında Safevilerin yükselişiyle sona erdi.

Toy ve devlet meclisi

Akkoyunlu ve Karakoyunlu Türkmen devletlerinde toylar, yani büyük şölenler, yalnızca eğlence değil, devlet işlerinin görüşüldüğü toplantılardı. Bu gelenek, Dede Korkut’taki Bayındır Han’ın toylarıyla aynı kökten gelir ve Türk devlet geleneğinde meclis anlayışının erken bir biçimini yansıtır.

Anadolu’daki Bayındırlar

Osmanlı tahrir defterleri, 16. yüzyılda Anadolu’da Bayındır adını taşıyan elliyi aşkın köy bulunduğunu gösterir. Bayındır obalarının göç yolları Tarsus, Halep, Rakka ve Sivas çevresinden geçer. Bugün İzmir’in Bayındır ilçesinden Erzurum’a kadar uzanan geniş bir alanda Bayındır adını taşıyan yerleşimler bulunuyor.

Hafızanın taşıyıcısı

Bayındır boyu, hem bir hanedan çıkaran siyasi gücüyle hem de Dede Korkut’taki sembolik yeriyle Türk tarihinin önemli halkalarından biridir. Onun hikâyesi, Oğuz boylarının Anadolu’nun siyasi tarihine olduğu kadar edebiyatına ve kültürüne de yön verdiğini gösterir. Diğer boyları Oğuzların 24 Boyu serimizde bulabilirsin.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Divan-ü Lügat-it-Türk Tercümesi, I, 55-59.
2. Fahreddin Mübârekşah, Târîḫ (nşr. E. Denison Ross), London 1927, s. 47.
3. Faruk Sümer, Oğuzlar: Türkmenler, İstanbul 1980, s. 315-319.
4. Reşîdüddin, Câmiʿu’t-tevârîḫ (nşr. Brezin), Petersburg 1861, s. 32-38.
5. Yazıcızâde Ali, Tevârîh-i Âl-i Selçûk, TSMK, Revan Köşkü, nr. 1390, vr. 21’a-24b.
6. Yrd. Doç. Dr. Hitit Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Karakoyunlu ve Akkoyunlularda Toy, Şenlik ve Eğlence Kültürüne Genel Bir Bakış, Cilt:6, Sayı: 27,2013.
7. Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilâtı, Destanları
8. Reşîdüddin Fazlullah, Câmiu’t-Tevârîh