Çavuldur Boyu ve Çaka Bey: İlk Türk Donanmasının Hikâyesi

Çavuldur, Oğuzların yirmi dört boyundan biridir ve Üçok kolunda, Gök Han’ın soyundan gelen boylar arasında yer alır. Kaynaklarda savaşçı karakteriyle anılan Çavuldurların ongunu, yani kutsal saydıkları kuş sungurdur. Bu boyun adı, Türk denizciliğinin öncüsü sayılan ve 11. yüzyılın sonunda İzmir’de bir beylik kuran Çaka Bey’in hikâyesiyle birlikte anılır.

Gök Han’ın soyu

Oğuz geleneğinde Gök Han’ın dört oğlu Bayındır, Peçenek, Çavuldur ve Çepni’dir. Bu dört boy Üçok kolunun bir grubunu oluşturur. Kardeş boyların hikâyelerini Bayındır, Peçenek ve Çepni yazılarımızda anlattık.

Göçebe hayat ve gelenekler

Çavuldurlar, diğer Oğuz boyları gibi yazın yaylalara, kışın kışlaklara göç eden bir hayat sürdü. Göç törenleri, Türkmen kültürünün en canlı geleneklerindendi: kadınların sac üzerinde yufka pişirdiği, yiğitlerin cirit oynayarak hünerlerini gösterdiği bu törenler, topluluğun dayanışmasını güçlendiriyordu. Dede Korkut hikâyeleri, Oğuz boylarının bu göçebe dünyasının destani bir yansımasıdır.

Çaka Bey: Bizans sarayından İzmir’e

Çaka Bey, Malazgirt Zaferi’nden sonra Anadolu’ya yönelen Türk akınlarına katılan bir komutandı. Bir çatışmada Bizanslılara esir düştü ve bir süre İstanbul’da, Bizans sarayında yaşadı. Burada Bizans’ın yönetim ve donanma düzenini yakından tanıdı. 1080’lerin başında Bizans’taki karışıklıklardan yararlanarak Anadolu’ya döndü ve İzmir’i ele geçirerek bir beylik kurdu. Bizanslı tarihçi Anna Komnena, “Aleksiad” adlı eserinde Çaka Bey’i Bizans’ın en tehlikeli düşmanlarından biri olarak anlatır.

İlk Türk donanması

Çaka Bey’in en önemli başarısı, İzmir’de bir donanma kurmasıdır. Bizans’ta edindiği deneyimi ve bölgedeki denizcileri kullanarak kurduğu bu donanmayla Ege adalarına seferler düzenledi; Midilli, Sakız ve Sisam gibi adalar onun hâkimiyetine girdi. Bu yüzden Çaka Bey, Türk denizcilik tarihinin ilk büyük ismi olarak kabul edilir. Hatta Bizans’a karşı Peçeneklerle iş birliği yaparak İstanbul’u denizden ve karadan sıkıştırmayı planladığı anlatılır.

Hazin bir son

Çaka Bey’in yükselişi Bizans’ı olduğu kadar, Anadolu’daki Selçuklu Sultanı I. Kılıç Arslan’ı da tedirgin etti. Bizans İmparatoru Aleksios Komnenos, Çaka Bey’in damadı olan Kılıç Arslan’ı ona karşı kışkırttı. Kaynaklara göre Kılıç Arslan, kayınpederini bir ziyafette kendi eliyle öldürdü. Bu olay, Bizans’ın Türk beyleri arasındaki rekabeti nasıl ustalıkla kullandığının çarpıcı bir örneği olarak tarihe geçti.

Çaka Bey ve Çavuldurlar

Çaka Bey’in Çavuldur boyuyla ilişkisi, bazı araştırmacıların dikkat çektiği bir konudur; bu bağın kesinliği ise tartışmalıdır. Kesin olan, Çavuldur boyunun Anadolu’da kalıcı izler bıraktığıdır: bugün Anadolu’nun farklı yerlerinde Çavuldur adını taşıyan köyler bulunur. Çaka Bey’in beyliğini Anadolu’nun ilk Türk beylikleri arasında şu yazıda da ele aldık. Diğer boyları Oğuzların 24 Boyu serimizde bulabilirsin.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Anna Komnena, Aleksiad
2. Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilâtı, Destanları