Kınık Boyu Kimdir? Selçukluların Soyu ve Çukurova Kınıkları
Kınık boyu kimdir? Üçok kolundaki Oğuz boyu Kınık’ın Selçuklu hanedanıyla bağı, Afrasiyab soy anlatısı, Çukurova’daki Kınıklar ve Sarı Hoca rivayeti.
Kınık, Oğuzların yirmi dört boyundan biridir ve Üçok kolunda, Deniz Han’ın soyundan gelen boylar arasında yer alır. Kınık boyunu Türk tarihinde özel kılan şey, Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu devletlerini kuran hanedanın bu boydan çıkmış olmasıdır. Kâşgarlı Mahmud, 11. yüzyılda yazdığı eserinde Oğuz boylarını sayarken, zamanının Selçuklu hükümdarlarının Kınık boyundan geldiğini açıkça belirtir.
Deniz Han’ın soyu
Oğuz geleneğinde Deniz Han’ın dört oğlu İğdir, Büğdüz, Yıva ve Kınık’tır. Bu boylar Üçok kolunun bir grubunu oluşturur ve kendilerine özgü damga ve ongunlarla anılır. Kardeş boyların hikâyelerini İğdir, Büğdüz ve Yıva yazılarımızda anlattık.
Selçuklu hanedanının boyu
Selçuklu hanedanının atası Selçuk Bey, 10. yüzyılın sonunda Oğuz Yabgu Devleti’nin hizmetindeydi. Daha sonra topluluğuyla birlikte Seyhun nehri kıyısındaki Cend şehrine göç etti ve İslamiyet’i kabul etti. Selçuk Bey’in torunları Tuğrul ve Çağrı Beyler, 1040’taki Dandanakan Savaşı’nda Gaznelileri yenerek Büyük Selçuklu Devleti’ni kurdu. Kınık boyunun bu süreçteki rolü, Oğuz boylarının Türk-İslam dünyasındaki büyük dönüşümün öncüsü olduğunu gösterir. Selçukluların Anadolu’daki devletini Türkiye Selçukluları yazımızda anlattık.
Afrasiyab ve soy anlatısı
Selçuklu kaynaklarında hanedanın soyu bazen efsanevi Türk hükümdarı Alp Er Tunga’ya, yani İran destanlarında Afrasiyab olarak anılan kahramana bağlanır. Bu tür soy kütükleri, hükümdarların meşruiyetini güçlendirmek için sık başvurulan bir yoldu. Selçukluların kendilerini hem Oğuz geleneğine hem de büyük Türk destan kahramanlarına bağlaması, kimliklerini nasıl tanımladıklarını gösterir.
Anadolu’ya göç ve Çukurova Kınıkları
Kınık obaları, Selçuklu döneminde başlayan göçlerle Anadolu’ya yayıldı. Osmanlı ve Memlük kaynakları, özellikle Çukurova’da ve çevresinde güçlü Kınık topluluklarının bulunduğunu gösterir. Bu Türkmenler, bölgede Memlüklerle zaman zaman çatıştı ve Kozan çevresinin Türk hâkimiyetine girmesinde rol oynadı. Daha sonra bu bölgede Yüreğir boyundan gelen Ramazanoğulları Beyliği kuruldu; bu yüzden Yüreğirler, Çukurova’da Kınıkların siyasi mirasçısı olarak da görülür. Bu beyliğin hikâyesini Yüreğir Boyu yazımızda anlattık.
Sarı Hoca ve Kınık ulularının rolü
Kınık boyuyla ilgili halk anlatılarında, Sarı Hoca ve Pir Sofu gibi manevi önderlerin adları geçer. Bir rivayete göre Sarı Hoca, Sultan Alp Arslan’a Anadolu’yu kalıcı bir yurt olarak göstermiş ve onun kararlarında etkili olmuştur. Bu anlatılar tarihî belgelerle doğrulanmasa da Oğuz boylarının hafızasında dervişlerin ve ulu kişilerin ne kadar önemli bir yer tuttuğunu gösterir.
Kınıkların mirası
Bugün Anadolu’nun farklı yerlerinde Kınık adını taşıyan yerleşimler bulunur; İzmir’in Kınık ilçesi bunların en bilinenidir. Kınık boyunun hikâyesi, bir Oğuz boyunun içinden çıkan bir hanedanın, Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan büyük bir tarihin nasıl yönünü değiştirdiğini gösterir. Diğer boyları Oğuzların 24 Boyu serimizde bulabilirsin.
Kaynakça ve okuma önerileri
- Faruk Sümer- Oğuzlar
- Doç Dr. Yılmaz Kurt (Tarih İçinde Bütün Yönleriyle Osmaniye Sempozyumu)
- Oğuzname, Selçukname ve Melikname’ye Göre Selçuklu Hanedanı’nın Menşei (Özgür Türker-Firdevs Özen)
- Türk Mitolojisinde Kuşlar- Mustafa Sever
- TDV- İslam Ansiklopedisi
- Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk
- Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilâtı, Destanları