İğdir Boyu: “Yiğitlik” Anlamlı Oğuz Boyu ve Iğdır Köyleri

İğdir, Oğuzların yirmi dört boyundan biridir ve Üçok kolunda yer alır. Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk’te saydığı Oğuz boyları arasında İğdirleri de anar. Reşîdüddin ise boyun adını “iyilik, büyüklük, yiğitlik” anlamıyla açıklar. Bugün Türkiye’de hem bir il adı olarak hem de Anadolu’nun farklı bölgelerindeki köy adlarında yaşayan Iğdır adı, bu boyun hafızasının izlerini taşır.

Oğuz teşkilatında İğdir

Oğuz geleneğinde Deniz Han’ın dört oğlu İğdir, Büğdüz, Yıva ve Kınık’tır; bu dört boy Üçok kolunun bir grubunu oluşturur. Reşîdüddin’in aktardığı düzene göre İğdirlerin ongunu, yani kutsal saydıkları kuş çakır kuşudur. Boyların toylarda ve şölenlerde aldıkları et payı, yani “ülüş” de belirlenmişti; İğdirlerin ülüşü kaynaklarda “aşığlu” olarak geçer. Bu kurallar, Oğuz toplumundaki hiyerarşi ve düzen anlayışının bir parçasıydı. Kardeş boyların hikâyelerini Büğdüz, Yıva ve Kınık yazılarımızda anlattık.

Anadolu’daki yerleşimler

İğdir obaları, Türkmen göçleriyle Anadolu’nun farklı bölgelerine yayıldı. Osmanlı tahrir defterleri, 15. ve 16. yüzyıllarda Iğdır adını taşıyan köylerin ve obaların Kastamonu’dan İçel’e, Adana’dan Muğla’ya kadar geniş bir alanda bulunduğunu gösterir. Karataş, Mut, Silifke, Tarsus, Eğirdir ve Menteşe yöresi bu kayıtlarda öne çıkan bölgelerdir. Doğu Anadolu’daki Iğdır şehrinin adının da bu boydan geldiği genellikle kabul edilir.

Varsaklar ve Bayındırlarla iç içe

Güney Anadolu’daki İğdirler, bölgenin güçlü Türkmen topluluklarından Varsaklarla yakın ilişki içindeydi. Bozdoğan gibi Türkmen gruplarıyla da akrabalık bağları kurulduğu görülür. Anadolu’da bazı İğdir obalarının Bayındır boyuyla iç içe geçtiği de kaynaklarda dikkat çeken bir ayrıntıdır. Bu iç içelik, Oğuz boylarının Anadolu’da yeni topluluklar oluştururken birbirleriyle nasıl kaynaştığını gösterir.

Dede Korkut geleneğinde İğdir

Dede Korkut hikâyeleri, Oğuz boylarının destan dünyasını yansıtan en önemli eserdir. Türkmenistan’da derlenen bazı Dede Korkut anlatılarında, Salur Kazan’ın oğlu olarak geçen Iğdır adlı bir kahramanın hikâyesi anlatılır. Bu anlatılar, boyun adına yüklenen “yiğitlik” anlamının destanlarda da karşılık bulduğunu gösterir. Dede Korkut geleneğinin Oğuz kültüründeki yerini Bayat Boyu yazımızda da ele aldık.

Bir adın yolculuğu

İğdir boyunun hikâyesi, bir boy adının yüzyıllar içinde nasıl köy, kasaba ve şehir adlarına dönüştüğünün güzel bir örneğidir. Orta Asya’dan başlayan yolculuk, Anadolu’nun güneyinden doğusuna kadar uzanan bir haritada izler bıraktı. Oğuz boylarının tamamını Oğuzların 24 Boyu serimizde bulabilirsin.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler) Târihleri-Boy Teşkîlâtı- Destanları, Ankara, Ankara Üniversitesi Dil ve Târih- Coğrafya Fakültesi Yayınları.(1972).syf.347-349.
2. Demir, Necati. Dede Korkut Destanının Türkmenistan Boyları
3. Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilâtı, Destanları
4. Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk