Yaparlı Boyu Kimdir? Adı, Misk Ticareti ve Çarıklı Türkmenleri

Yaparlı, Oğuzların yirmi dört boyundan biridir ve Bozok kolunda, Ay Han’ın soyundan gelir. Adı, Oğuz Kağan Destanı’nda ve Reşîdüddin’in boy listesinde geçer. Reşîdüddin, Yaparlı adını “misk kokulu” anlamıyla açıklar. Boyun bu adla anılması, Orta Asya’da değerli bir ticaret malı olan misk ile ilişkisine dair ilginç bir ipucu verir. Yaparlılar Anadolu’da ise farklı adlar altında, özellikle Çarıklı Türkmenleri arasında yaşamaya devam etti.

Ay Han’ın soyu

Oğuz geleneğinde Ay Han’ın dört oğlu Yazır, Döğer, Dodurga ve Yaparlı’dır. Bu dört boy Bozok kolunun bir grubunu oluşturur ve kaynaklarda kendilerine özgü damga ve ongunlarla anılır. Kardeş boyların hikâyelerini Yazır, Döğer ve Dodurga yazılarımızda anlattık.

Misk ve ticaret

Misk, Orta Asya’nın dağlık bölgelerinde yaşayan misk geyiğinden elde edilen, eski çağlardan beri çok değerli sayılan bir koku maddesidir. İpek Yolu ticaretinin önemli mallarından biri olan misk, İslam dünyasında ve Avrupa’da yüksek fiyatlarla alınıp satılıyordu. Yaparlı adının misk kokusuyla ilişkilendirilmesi, boyun bu ticaretle bağlantılı olduğu yönünde yorumlanmıştır. Bazı anlatılarda tarihî camilerin harcına misk karıştırıldığından da söz edilir; bu anlatılar, miskin kültürel hayattaki değerinin bir göstergesi olarak görülebilir.

Türkmenistan’dan Anadolu’ya

Yaparlı obaları, Orta Asya’dan başlayan göçlerle Anadolu’ya ulaştı. Faruk Sümer’in araştırmalarına göre Anadolu’daki Yaparlıların önemli bir kısmı, Çarıklı adı altında anılan Türkmen toplulukları içinde yer aldı. Çarıklı Türkmenleri, Anadolu’nun farklı bölgelerinde yerleşik köyler ve konar-göçer obalar hâlinde yaşadı. Bu durum, Oğuz boylarının Anadolu’da zaman zaman yeni adlar alarak varlıklarını sürdürdüğünü gösterir.

Anadolu’daki yer adları

Bugün Anadolu’da Yaparlı boyunun izlerini taşıyan yer adları bulunuyor. Bolu’nun Gerede ilçesindeki Yeniyaparlı ve Çorum’un Alaca ilçesindeki Eskiyapar bunların en bilinenleridir. Eskiyapar, aynı zamanda önemli bir arkeolojik höyüğe de adını verir. Adana, Niğde, Kütahya, Aydın ve Mersin gibi illerde de Çarıklı ve Yaparlı adlarını taşıyan yerleşimlere rastlanır.

Sessiz tanıklar

Yaparlı boyunun hikâyesi, Oğuz boylarının yalnızca savaş ve devlet kurma değil, ticaret ve gündelik hayatla da iç içe olduğunu gösterir. Anadolu’nun dört bir yanındaki köy adları, bu boyun yüzyıllar önce başlayan yolculuğunun sessiz tanıklarıdır. Bütün Oğuz boylarını Oğuzların 24 Boyu serimizde bulabilirsin.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Prof. Dr. Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler) Târihleri-Boy Teşkîlâtı- Destanları, syf.259, Ankara Üniversitesi Dil ve Târih- Coğrafya Fakültesi Yayınları:170, Ankara,1972
2. Reşîdüddin Fazlullah, Câmiu’t-Tevârîh