Yazır Boyu: Horasan’dan Anadolu’ya “Çok Ülkenin Sahibi” Oğuzlar
Yazır boyu kimdir? “Çok ülkenin sahibi” anlamlı Oğuz boyunun Horasan’daki beylikleri, Harezmşahlarla mücadelesi, Moğol dönemi ve Anadolu’daki yerleşimleri.
Yazır, Oğuzların yirmi dört boyundan biridir ve Bozok kolunda, Ay Han’ın soyundan gelir. Kâşgarlı Mahmud boyun adını “Yazgır”, Reşîdüddin ise “Yazır” olarak kaydeder; Reşîdüddin’e göre ad, “çok ülkenin sahibi” anlamını taşır. Yazırlar, Oğuz boyları arasında Horasan’da uzun süre güçlü bir siyasi varlık gösteren ve devlet kuracak güce ulaşan boylardan biridir.
Ay Han’ın soyu
Oğuz geleneğinde Ay Han’ın dört oğlu Yazır, Döğer, Dodurga ve Yaparlı’dır. Bu dört boy Bozok kolunun bir grubunu oluşturur. Kardeş boyların hikâyelerini Döğer, Dodurga ve Yaparlı yazılarımızda anlattık.
Horasan’daki Yazırlar
Yazırlar, Selçuklu döneminde Horasan’ın kuzeyinde, bugünkü Türkmenistan ile İran arasındaki bölgede yoğun olarak yaşıyordu. Kaynaklar, Yazır beylerinin bölgede güçlü bir siyasi yapı kurduğunu ve zaman zaman bağımsız hareket ettiğini gösterir. Yağmur Han ve Hindu Han gibi Yazır liderlerinin adları, bu dönemin kaynaklarında öne çıkar. Yazırlar, bölgedeki büyük güçlerle ilişkilerinde hem ittifak hem de çatışma yolunu izledi.
Harezmşahlarla mücadele
- ve 13. yüzyıllarda Orta Asya’nın en güçlü devletlerinden biri olan Harezmşahlar, Yazırların bölgedeki varlığını kendi otoritelerine bir tehdit olarak gördü. İki taraf arasında savaşlar yaşandı. Kaynaklarda, Yazır beylerinden Sabur Han ile Harezmşah sarayının güçlü kadını Terken Hatun arasında geçen dramatik bir olaydan da söz edilir. Bu mücadeleler, Oğuz boylarının merkezi devletlerle ilişkilerinin ne kadar karmaşık olduğunu gösterir.
Moğollar ve sonrası
- yüzyılın başında Moğol istilası, Orta Asya ve İran’daki dengeleri altüst etti. Yazırlar, Moğollara karşı direnen Türkmen toplulukları arasında yer aldı. Moğol hâkimiyetinden sonra da Horasan’daki varlıklarını uzun süre korudular. Yazırların bir kısmı Hazar Denizi’nin doğusundaki Mangışlak bölgesine, bir kısmı ise batıya, Anadolu’ya göç etti. 17. yüzyılda Ebülgazi Bahadır Han’ın Şecere-i Terâkime’si, Yazırların Türkmen soy kütüğündeki yerini kaydeder.
Karataşlı kolu ve diğer bağlantılar
Yazır boyundan türeyen topluluklardan biri, zamanla yeni bir kimlik kazanan Karataşlı ya da Garadaşlı koludur. Bazı araştırmacılar, Yazırların Cend bölgesindeki emirlik ve Gündüzoğulları gibi hanedanlarla da bağlantılı olduğunu ileri sürer. Bu bağlantılar, Oğuz boylarının tarih içinde nasıl dallanıp yeni topluluklar oluşturduğunu gösterir.
Anadolu’daki Yazırlar
Anadolu’ya gelen Yazır obaları, Osmanlı tahrir defterlerine göre özellikle Dulkadirli Türkmenleri arasında ve Hamid, Teke ve Ankara sancaklarında önemli bir yer tuttu. Toroslar’dan Karadeniz’e kadar uzanan geniş bir alanda Yazır adını taşıyan köyler bulunur. Bu yer adları, boyun Anadolu’daki yerleşim sürecinin bugüne kalan izleridir. Diğer Oğuz boylarını Oğuzların 24 Boyu serimizde bulabilirsin.
Kaynakça ve okuma önerileri
- TDV İslam Ansiklopedisi, Yazır Boyu
- Prof. Dr. Soltanğa Ataniyazov, Türkmen Boylarının Geçmişi, Yayılışı, Bugünkü Durumu ve Geleceği, Türkmenistan Bilim ve Teknik Yüksek Kurulu, syf.13.
- Prof. Dr. Faruk SÜMER, Oğuzlar (Türkmenler), İkinci Baskı, Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları:70, syf.241-243.
- Ebülgazi Bahadır Han, Şecere-i Terâkime