Döğer Boyu: Artuklu Hanedanının Oğuz Kökeni

Döğer, Oğuzların yirmi dört boyundan biridir ve Bozok kolunda, Ay Han’ın soyundan gelen boylar arasında yer alır. Adının “toplanmak, derlenmek” anlamına geldiği kabul edilir; Kâşgarlı Mahmud boyu “Töker” biçimiyle de anar. Döğer boyu, özellikle Güneydoğu Anadolu’da yüzyıllar boyunca hüküm süren Artuklu hanedanının mensup olduğu boy olarak bilinir. Bu yüzden Türkiye’nin orta çağ tarihinde ve Haçlı seferlerine karşı verilen mücadelede önemli bir yere sahiptir.

Ay Han’ın soyu

Oğuz geleneğinde Ay Han’ın dört oğlu Yazır, Döğer, Dodurga ve Yaparlı’dır. Bu boylar Bozok kolunun bir grubunu oluşturur ve kaynaklarda kendilerine özgü damga ve ongunlarla anılır. Döğer boyunun ongunu olarak bir avcı kuş gösterilir. Kardeş boyların hikâyelerini Yazır, Dodurga ve Yaparlı yazılarımızda anlattık.

Artuklular ve Döğerler

Artuklu hanedanının kurucusu Artuk Bey, Eksük Bey’in oğluydu ve Selçuklu hizmetinde yükselen bir komutandı. Malazgirt Zaferi’nden sonra Anadolu’ya ve Suriye’ye yönelen Türk akınlarında rol aldı. Faruk Sümer gibi tarihçiler, Artukluların Döğer boyuna mensup olduğunu belirtir. Artuk Bey’in oğulları 12. yüzyılın başında Hasankeyf, Mardin ve Harput merkezli beylikler kurdu. Bu beyliklerin Anadolu’daki yerini Anadolu’nun ilk Türk beylikleri yazımızda ele aldık.

Haçlılara karşı

Artuklular, Haçlı seferleri döneminde Müslüman dünyasının en önemli savunucularından biri oldu. Artuklu emiri İlgazi, 1119’da Halep yakınlarında Haçlı ordusuna karşı büyük bir zafer kazandı. Belek Gazi de Haçlı kontlarını esir alarak bölgede Haçlı ilerleyişini durdurdu. Bu mücadeleler, Döğer kökenli Türkmen kuvvetlerinin Haçlılara karşı direnişin ön saflarında yer aldığını gösterir.

Bozkırdaki Döğerler

Döğer boyunun bir kısmı ise Orta Asya ve İran’daki Oğuz toplulukları arasında kaldı. 12. yüzyılın ortasında Büyük Selçuklu Sultanı Sencer’i yenip esir alan Oğuz toplulukları arasında Döğerlerin de bulunduğu ileri sürülür. Bu olay, Oğuz boylarının merkezi yönetimle ilişkilerinin ne kadar gergin olabileceğini gösteren çarpıcı bir örnektir.

Akkoyunlu ve Karakoyunlu döneminde

1. ve 15. yüzyıllarda Güneydoğu Anadolu’da Akkoyunlu ve Karakoyunlu Türkmen devletleri güçlendi. Bu dönemde Urfa ve çevresinde yaşayan Döğer obaları, iki büyük Türkmen gücü arasındaki mücadelelerde zaman zaman taraf oldu ve zor dönemler yaşadı. Osmanlı tahrir defterlerinde ise Döğer adlı yerleşimler Harput, Mardin, Urfa ve Halep çevresinde görülür.

Kültürel miras

Artuklu dönemi, Anadolu’nun en parlak kültür ve bilim dönemlerinden biridir. Artuklu sarayında çalışan mühendis el-Cezerî’nin otomatik makineleri anlattığı kitabı, dünya bilim tarihinin önemli eserleri arasındadır. Mardin’deki ve Hasankeyf’teki Artuklu yapıları da bu mirasın bugüne kalan parçalarıdır. Döğer boyunun hikâyesi, Oğuzların teşkilatçı ruhunun Anadolu’da nasıl kalıcı eserlere dönüştüğünü gösterir. Diğer boyları Oğuzların 24 Boyu serimizde bulabilirsin.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilâtı, Destanları