Anadolu’nun İlk Türk Beylikleri: Malazgirt’ten Sonra Kurulan Devletler

1071’de Malazgirt’te Bizans ordusunun yenilmesinin ardından Türkmen toplulukları Anadolu’nun içlerine yayıldı. Bu süreçte yalnızca Anadolu Selçuklu Devleti değil, farklı bölgelerde birçok Türk beyliği de kuruldu. “Birinci beylikler dönemi” olarak anılan bu devletler, Anadolu’nun Türkleşmesinde ve İslamlaşmasında belirleyici rol oynadı; geride camiler, medreseler, köprüler ve kervansaraylarla dolu bir miras bıraktı.

Malazgirt’ten sonra Anadolu

Malazgirt’ten sonra Anadolu’da güçlü bir merkezi otorite yoktu. Bizans iç karışıklıklarla uğraşırken Türkmen beyleri, Selçuklu sultanına bağlı ya da ondan bağımsız olarak kendi bölgelerinde hâkimiyet kurdu. Bu beyliklerin bir kısmı birbiriyle de rekabet etti; zamanla çoğu Anadolu Selçuklu Devleti’ne katıldı. Malazgirt’in sonrasını 1071 ve Ötesi yazımızda soru-cevap biçiminde ele aldık.

Saltuklular: Erzurum

Saltuklular, Malazgirt’in ardından Erzurum ve çevresinde kuruldu ve yaklaşık bir buçuk yüzyıl boyunca bölgeyi yönetti. Doğu Anadolu’nun Gürcülere karşı savunulmasında önemli rol oynadılar. Erzurum’daki Tepsi Minare ve Saltuklu dönemine ait kümbetler, bu beyliğin bıraktığı izlerdendir.

Mengücekliler: Erzincan ve Divriği

Mengücekliler Erzincan, Kemah ve Divriği çevresinde hüküm sürdü. Beyliğin en büyük eseri, 13. yüzyılın başında yapılan Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası’dır. Taş işçiliğiyle dünyanın en etkileyici yapılarından biri sayılan bu külliye, UNESCO Dünya Mirası listesindedir.

Danişmentliler: Sivas, Tokat ve Niksar

Danişmentliler, Orta ve Kuzey Anadolu’da Sivas, Tokat, Niksar, Amasya ve Kayseri çevresinde güçlü bir beylik kurdu. Bir dönem Anadolu Selçuklularıyla Anadolu’nun liderliği için yarıştılar. Kahramanlıklarını anlatan Danişmendname destanı, Anadolu’nun Türk destan geleneğinin ilk örneklerinden biridir. Danişmentliler 12. yüzyılın sonunda Selçuklulara katıldı.

Ahlatşahlar: Van Gölü kıyısında

Ahlatşahlar, Van Gölü’nün kuzeybatı kıyısındaki Ahlat merkezli bir beylikti. Ahlat, bu dönemde önemli bir ticaret ve kültür merkeziydi. Ahlat’taki büyük Selçuklu mezarlığı ve kümbetler, bölgenin bu dönemdeki zenginliğini bugüne taşır.

Artuklular: Mardin, Hasankeyf ve Harput

Artuklular, Güneydoğu Anadolu’da Hasankeyf, Mardin, Harput ve Diyarbakır çevresinde birkaç kol hâlinde uzun süre hüküm sürdü. Haçlılara karşı mücadelede önemli rol oynadılar. Artuklu sarayında çalışan mühendis el-Cezeri’nin otomatik makineleri anlattığı kitabı, dünya bilim tarihinin önemli eserlerinden biridir. Malabadi Köprüsü ve Mardin’deki yapılar, Artuklu mimarisinin seçkin örnekleridir.

Dilmaçoğulları ve İnaloğulları

Dilmaçoğulları Bitlis ve Erzen çevresinde, İnaloğulları ise Diyarbakır’da hüküm süren küçük beyliklerdi. Bu beylikler, bölgedeki daha büyük güçler arasında dengeyi gözeterek varlıklarını sürdürdü ve sonunda daha büyük devletlerin içinde eridiler. Kısa ömürlü olsalar da Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun Türk yurdu hâline gelmesinde paylarını taşıdılar.

Çaka Bey: İzmir ve ilk Türk donanması

Batı Anadolu’da ise Çaka Bey, İzmir’i merkez edinerek bir beylik kurdu. Bizans sarayında bulunmuş olan Çaka Bey, burada edindiği deneyimle bir donanma kurdu ve Ege adalarına seferler düzenledi. Bu nedenle Türk denizciliğinin öncülerinden biri olarak anılır. Hikâyesini Çaka Bey ve Çavuldur Boyu yazımızda ayrıntılı anlattık.

Bir medeniyetin ilk tohumları

Bu beyliklerin çoğu bir veya iki yüzyıl içinde Anadolu Selçuklu Devleti’nin çatısı altında birleşti. Ama bıraktıkları mimari eserler, şehirler ve kültürel gelenekler, Anadolu’daki Türk-İslam medeniyetinin temellerini attı. Bu sürecin devamını Anadolu Selçuklu Devleti yazımızda bulabilirsin.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. “Selçuklu Çağındaki İzmir Türk Beyinin Adı: Çağa Mı, Çakan Mı?”, Tarih Dergisi, 34, 1984. (İbrahim Kafesoğlu)
2. “Danişmendliler Döneminde Türk Eğitim Tarihine Genel Bir Bakış”, Niksar Bilgi Şöleni Tebliğleri, Tokat, 1986. (Yahya Akyüz)
3. “Artuklu Sanatı”, DİA, C. III, İstanbul, 1991, s. 418-419.
4. “Mardin Ulu Cami ve Çifte Minareler Üzerine Birkaç Not”, Vakıflar Dergisi, IX, Ankara, 1971, s. 191-200.
5. “Eminüddin Külliyesi”, TDV İslam Ansiklopedisi, C.11, İstanbul, 1995, s. 119.
6. Anadolu’da Artuklu Devri Türk Mimari’sinin Gelişmesi, Kültür Bakanlığı Yayınları, İstanbul, 1978.
7. Türk Eğitim Tarihi, Alfa Yayınları, İstanbul, 1977 (Ara Altun)
8. “Diyarbekir’de Ebu Şuca’ Muhammed b. Melikşah Zamanında Yapılan Bir Yapı Kitabesi ve Bazı Sikkeler”, Türkiyat Mecmuası, XVIII, İstanbul, 1972, s. 165-177(İbrahim Artuk)
9. “Anadolu’da Telif Edilen İlk Türkçe Eser Meselesi”, V. Milli Selçuklu ve Kültür Medeniyeti Bildirileri, Konya, 1996, s. 899-905.
10. “Selçuklular Zamanında Anadolu’da Bazı Yöreler Arasındaki Farklı Kültürel Yapılanma ve Siyasi Boyutları”, TAD, I, Konya, 1994, s. 79-92.
11. Türkiye Selçukluları Üzerine Araştırmalar, Kömen Yayınları, Konya, 2003 (Mikail Bayram)
12. “Mardin’de Geleneksel Üretim Yapan Bakır ve Bronz Atölyeleri”, I. Uluslararası Mardin Tarihi Sempozyumu Bildirileri, 2006, s. 183-210.
13. “Urartu Krallığı’nın Güney Ticaret Yolu ve Bitlis-Deliktaş Kaya Tüneli”, II. Van Gölü Havzası Sempozyumu, Bitlis, 2007, s. 74-83(Oktay Belli)
14. Dede Korkut Kitabı, Ebru Yayınları, İstanbul, 1986.
15. Türklerin Kayıp Yüzyılı: Beylikler Devri, Türkiye Devri, Timaş Yayınları, İstanbul, 2014.
16. “Osmancık Kırsalında İlk Fetih ve Türkleşme”, Uluslararası Nehrin Piri: Koyunbaba Sempozyumu Bildirileri, 2016.
17. “Artukoğulları”, İA, C.I, İstanbul, 1978, s. 617-625.
18. “Danişmendliler”, İA, C.8, İstanbul, 1993, s. 474-477.
19. “Ahlatşahlar”, Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, C.8, İstanbul, 1988, s. 198-208.
20. Camiü’t Tevarih (Çev: Faruk Sümer, Ali Sevim), Ankara, 1988.
21. “Malazgirt Muharebesi”, DİA, C.27, İstanbul, 1995, s. 481-483.
22. “Artukluların Soyu ve Artuk Bey’in Siyasi Faaliyetleri”, Belleten, XXVI(101), 1962, s. 121-146.
23. “İnaoğulları”, DİA, C.22, İstanbul, 2000, s. 257-258.
24. “Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun Tarihimizdeki Yeri”, Türk Yurdu, 272, Ankara, 1959, s. 28-29.
25. “Malazgirt Savaşına Katılan Türk Beyleri”, SAD, C.IV, 1975, s. 197-207.
26. “Çepniler: Anadolu’nun Türkleşmesinde Önemli Bir Rol Oynayan Oğuz Boyu”, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 1992.
27. Doğu Anadolu’da Türk Beylikleri, TTK, Ankara, 1998.
28. Selçuklular Devrinde Doğu Anadolu’da Türk Beylikleri, TTK, Ankara, 1990.
29. “Ahlatşahlar”, DİA, C.2, İstanbul, 1989(Faruk Sümer)