Karluklar Kimdir? Talas Savaşı’nda Tarihi Değiştiren Türk Boyu

Karluklar, Orta Asya’nın Türk boyları arasında adı en az bilinen ama tarihe etkisi en büyük olanlardan biridir. Göktürklerin yıkılışında, Uygurların yükselişinde ve en önemlisi 751’deki Talas Savaşı’nda belirleyici bir rol oynadılar. Bu savaş, Orta Asya’nın sonraki yüzyıllarda Çin değil İslam dünyasının kültür alanına girmesinde dönüm noktası kabul edilir. Karlukların hikâyesi, aynı zamanda Türklerin İslam’la tanışmasının da hikâyesidir.

Altay’dan Yedisu’ya

Karluklar ilk olarak Altay Dağları’nın batısında, İrtiş ve Tarbagatay çevresinde yaşayan bir boy topluluğu olarak görülür. Göktürk Kağanlığı döneminde kağana bağlıydılar ve üç ana boydan oluştukları için Göktürk yazıtlarında “Üç Karluk” olarak anılırlar. Liderleri “yabgu” unvanını taşırdı. Bu dönemde Karluklar, Göktürklerin hem tebaası hem de zaman zaman isyan eden rakipleri oldu. Göktürklerin tarihini Göktürk Devletleri yazımızda anlattık.

Uygurlar ve Karluklar

742’de Karluklar, Uygurlar ve Basmıllarla birleşerek İkinci Göktürk Kağanlığı’na karşı ayaklandı. Bu ittifak 744’te Göktürk devletini yıktı; ancak kısa süre sonra müttefikler arasında iktidar kavgası başladı. Uygurlar bozkırın hâkimi olunca, Karluklar batıya, bugünkü Kazakistan ile Kırgızistan arasındaki Yedisu bölgesine doğru çekildi. Uygur Kağanlığı’nı ayrı bir yazıda ele aldık.

Müslüman Araplarla ilk temaslar

1. yüzyılın ortasında Orta Asya, iki büyük gücün çatışma alanıydı. Batıdan ilerleyen Müslüman Araplar Maveraünnehir’e yerleşmiş, doğudan ise Tang Çini Batı Türkistan’daki etkisini genişletmeye çalışıyordu. Bölgedeki Türk toplulukları, bu iki güç arasında kendi bağımsızlıklarını korumaya çalıştı. Daha önce bu mücadeleyi yürüten Türgişler, Araplara karşı uzun bir direniş göstermişti.

Talas Savaşı (751)

751 yazında, bugünkü Kazakistan-Kırgızistan sınırına yakın Talas Irmağı kıyısında, Abbasi ordusu ile Kao Hsien-chih (Gao Xianzhi) komutasındaki Tang ordusu karşı karşıya geldi. Çin ordusunun yanında yer alan Karluk birlikleri, savaş sırasında taraf değiştirerek Abbasilerin yanına geçti. Bu hamle Tang ordusunun ağır bir yenilgiye uğramasına yol açtı.

Talas Savaşı’nın sonuçları büyük oldu. Çin’in Batı Türkistan’daki etkisi fiilen sona erdi; kısa süre sonra Çin’de başlayan An Lushan İsyanı da Tang hanedanını içeride meşgul etti. Bir rivayete göre Talas’ta esir alınan Çinli ustalar sayesinde kâğıt yapımı Semerkant üzerinden İslam dünyasına yayıldı. En önemlisi, Türklerle Müslümanlar arasında başlayan bu yakınlaşma, sonraki iki yüzyılda Türklerin İslam’ı kabul etmesinin zeminini hazırladı.

Devletleşme ve dağılış

766’da Karluklar, Türgişlerin eski merkezi Suyab ve Yedisu bölgesini ele geçirerek burada güçlü bir yabguluk kurdu. Bu dönemde İpek Yolu’nun önemli bir kısmını kontrol ettiler ve ticaretten büyük kazanç sağladılar. 840’ta Uygur Kağanlığı Kırgızlar tarafından yıkıldığında, bölgedeki güç dengesi yeniden değişti. Bu süreçte ortaya çıkan Karahanlı Devleti’nin kökeni tartışmalıdır; bazı tarihçiler hanedanın Karluk kökenli olduğunu, bazıları ise Yağma ya da Çiğil boylarından geldiğini düşünür. Kesin olan, Karlukların Karahanlı Devleti’nin önemli unsurlarından biri olduğudur.

Karlukların mirası

Karluklar zamanla Karahanlılar ve diğer Türk toplulukları içinde eridi; ancak adları dilbilimde yaşamaya devam ediyor. Bugün dilbilimciler, Özbekçe ve Yeni Uygurcayı da içine alan Türk dil grubunu “Karluk grubu” olarak adlandırır. Talas’taki tek bir kararla bir kıtanın kaderini değiştiren bu boy, Türk tarihinin en ilginç sayfalarından birini oluşturur.

Bu konu kanalımızda bölümler hâlinde de yayımlandı: 1. bölüm ve 2. bölüm.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler
2. Wilhelm Barthold, Moğol İstilasına Kadar Türkistan