Göktürkler Kimdir? Bumin Kağan’dan Bilge Kağan’a Türk Kağanlığı

Göktürkler, 6. yüzyılın ortasında Moğolistan bozkırlarında kurulan ve kısa sürede Mançurya’dan Karadeniz’in kuzeyine uzanan bir kağanlığa dönüşen Türk devletidir. “Türk” adını devlet adı olarak kullanan ilk siyasi topluluk olmaları ve Türkçenin bilinen en eski metinlerini bırakmaları, onları Türk tarihinde ayrı bir yere koyar. Orhun Yazıtları’nda geçen “Kök Türük” ifadesi, sonradan bu devletin adı olarak yerleşti.

Demircilikten kağanlığa

Çin kaynaklarına göre Göktürklerin hükümdar ailesi Aşina soyundan geliyordu. Aşinalar, Altay Dağları çevresinde, o dönemin bozkır hâkimi Juan-juan Kağanlığı’na bağlı olarak yaşıyor ve demircilikleriyle tanınıyordu. Göktürklerin köken efsanesinde, soyun bir dişi kurttan türediği anlatılır. Türklerin inanç dünyasını Türk mitolojisi yazımızda anlattık.

Bumin Kağan ve Birinci Göktürk Kağanlığı

546’da Aşina beyi Bumin, Juan-juanlara karşı ayaklanan Töles boylarını yenerek büyük bir güç kazandı. Ardından Juan-juan hükümdarından bir prenses istedi, ancak “demirci kölemiz” denilerek aşağılandı. Bumin bunun üzerine Çin’deki Batı Wei hanedanıyla ittifak kurdu ve 552’de Juan-juanları yenerek “İl Kağan” unvanını aldı. Aynı yıl ölen Bumin’in ardından devlet, oğulları ve kardeşi İstemi Yabgu’nun önderliğinde hızla büyüdü. İstemi Yabgu, Sasanilerle birlikte Akhunları yıktı ve Bizans’la elçiler aracılığıyla ilişki kurdu. Bu dönemde batıya göç eden toplulukları Avarlar yazımızda anlattık.

Bölünme, esaret ve Kürşad

Devlet, kısa sürede doğu ve batı olmak üzere iki kanada ayrıldı. Taht kavgaları ve Çin’in bölücü politikaları sonucunda Doğu Göktürk Kağanlığı 630’da, Batı Göktürkler ise 659’da Tang Çini’nin hâkimiyetine girdi. Orhun Yazıtları bu dönemi acı sözlerle anlatır: Beylerin Çin unvanları aldığı, Türk halkının elli yıl boyunca Çin’e hizmet ettiği yazılır.

Bu esaret yıllarının en bilinen kahramanı Kürşad’dır. 639’da Kürşad ve yanındaki kırk yiğit, Tang imparatorunun sarayına baskın düzenledi. Baskın başarısız oldu ve Kürşad ile arkadaşları hayatını kaybetti. Bu olay, sonraki yüzyıllarda bağımsızlık mücadelesinin bir sembolüne dönüştü.

İlteriş Kağan ve diriliş

682’de Kutluk adlı bir Aşina beyi, yanındaki küçük bir toplulukla Çin’e karşı ayaklandı. Yazıtlara göre on yedi kişiyle başlayan bu hareket kısa sürede yetmiş, ardından yedi yüz kişiye ulaştı. Kutluk, “İlteriş Kağan” unvanıyla İkinci Göktürk Kağanlığı’nı kurdu; bilge veziri Tonyukuk ise devletin en önemli danışmanı oldu. İlteriş’in ardından Kapgan Kağan döneminde devlet yeniden genişledi. Dokuz Oğuzlar ve Türgişler ile yapılan savaşlar bu dönemin önemli olaylarıdır.

Bilge Kağan, Kül Tigin ve Orhun Yazıtları

Bilge Kağan ve kardeşi Kül Tigin döneminde devlet en parlak günlerini yaşadı. Kül Tigin adına 732’de, Bilge Kağan adına 735’te dikilen yazıtlar ve Tonyukuk Yazıtı, Göktürk alfabesiyle yazılmış en önemli metinlerdir. Yazıtlarda kağan, halkına seslenerek Türk milletinin tarihini, yaptığı hataları ve ders alması gerekenleri anlatır. Bu yazıtlar 1893’te Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen tarafından çözüldü. 744’te Uygurlar, Karluklar ve Basmıllar birleşerek İkinci Göktürk Kağanlığı’na son verdi. Sonrasını Uygurlar ve Karluklar yazılarımızda anlattık.

Devlet yönetimi ve ordu

Göktürk anlayışına göre kağan, yönetme yetkisini, yani “kut”u Gök Tanrı’dan alırdı. Devlet, doğu ve batı kanatlarına ayrılarak yönetilir; kağan ailesinin üyeleri yabgu, şad ve tegin gibi unvanlarla yönetimde görev alırdı. Töre adı verilen kurallar hem kağanı hem halkı bağlardı. Ordu, onlu sisteme göre düzenlenmiş atlı okçulardan oluşuyordu.

Sanat ve miras

Göktürklerden kalan en önemli eserler, yazıtların yanı sıra kurganlar, mezar başlarına dikilen balballar ve insan biçimli taş heykellerdir. Göktürkler, bozkırda kurdukları devlet geleneği ve bıraktıkları yazılı mirasla sonraki bütün Türk devletlerine örnek oldu.

Bu konu kanalımızda bölümler hâlinde de yayımlandı: 1. bölüm ve 2. bölüm.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler
2. Talat Tekin, Orhon Yazıtları