Asya Hun Devleti: Mete Han ve Bozkırın İlk Büyük İmparatorluğu

Asya Hun Devleti, ya da Büyük Hun İmparatorluğu, M.Ö. 3. yüzyılda bugünkü Moğolistan bozkırlarında kurulan ve Çin’in kuzeyindeki geniş toprakları yüzyıllarca denetleyen bozkır imparatorluğudur. Çin kaynaklarında “Hiung-nu” adıyla geçen bu devlet, Türk tarih yazımında ilk büyük Türk devleti olarak kabul edilir. Devletin dil ve etnik yapısı konusunda farklı görüşler bulunsa da, pek çok boyu ve halkı bir araya getiren güçlü bir siyasi birlik olduğu açıktır.

Hunlar tarih sahnesinde

Hiung-nu adı, Çin kaynaklarında M.Ö. 4. yüzyılın sonundan itibaren görülmeye başlar. Hunlar, Çin’in kuzeyindeki bozkırlarda hayvancılıkla geçinen atlı bir topluluktu ve Çin devletleriyle sık sık çatışıyordu. Bilinen ilk Hun hükümdarı Teoman’dır. Bu dönemde Çin’i birleştiren İmparator Shi Huangdi, kuzey sınırındaki eski surları birleştirerek uzun bir savunma hattı inşa ettirdi; bu hat, Çin Seddi’nin ilk büyük aşamasıydı. Seddin hikâyesini Çin Seddi yazımızda anlattık.

Mete Han

Hun Devleti’ni bir imparatorluğa dönüştüren hükümdar, Teoman’ın oğlu Mete’dir. Çin kaynaklarına göre Mete, babası tarafından rakip bir halka rehin olarak gönderildi, ancak kaçarak geri döndü. Askerlerini “vızıldayan ok” adı verilen bir okla eğitti: Okunu nereye atarsa askerlerinin de oraya ateş etmesini istedi. M.Ö. 209’da tahta geçen Mete, kısa sürede doğudaki Tunguları ve batıdaki Yüeçileri yenerek bozkırın hâkimi oldu.

M.Ö. 200’de Mete, Çin’in Han hanedanının kurucusu İmparator Gaozu’nun ordusunu Baideng’de kuşattı. Bu kuşatmanın ardından imzalanan antlaşmayla Çin, Hunlara her yıl ipek, tahıl ve başka hediyeler göndermeyi ve Çinli prensesleri Hun hükümdarlarıyla evlendirmeyi kabul etti. Mete’nin Çin imparatoruna yazdığı bir mektupta, yay çeken bütün halkları tek bir aile hâline getirdiğini söylediği aktarılır.

Onlu sistem

Mete, ordusunu onlu sisteme göre düzenledi: Askerler onluk, yüzlük, binlik ve on binlik birliklere ayrıldı. Bu düzen, sonraki yüzyıllarda pek çok bozkır devletinin ordusuna örnek oldu. Türk Kara Kuvvetleri, kuruluş tarihi olarak Mete’nin tahta çıktığı M.Ö. 209 yılını kabul eder.

Bölünme ve dağılış

Mete’den sonra Hun Devleti bir süre gücünü korudu. Ancak M.Ö. 2. yüzyılın sonunda Han İmparatoru Wudi’nin başlattığı büyük seferler Hunları zayıflattı. M.Ö. 1. yüzyılın ortasında taht kavgaları devleti ikiye böldü. Doğu Hunları Çin’in himayesini kabul ederken, Batı Hunları hükümdarı Çiçi ile batıya, Talas çevresine çekildi; Çiçi M.Ö. 36’da bir Çin ordusuyla yaptığı savaşta öldü. Milattan sonra 1. yüzyılda Hunlar bu kez Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrıldı. Kuzey Hunları, 1. yüzyılın sonunda Çin ordularının ve Sienpilerin saldırılarıyla dağıldı. Bazı tarihçiler, bu Hunların batıya göç eden kollarının yüzyıllar sonra Avrupa Hun Devleti’ni kuran toplulukların atası olduğunu düşünür.

Devlet yapısı ve otorite

Hun hükümdarı “Tanhu” unvanını taşırdı. Çin kaynaklarında, hükümdarın yönetme yetkisini Gök’ten aldığına inanıldığını gösteren unvanlar geçer. Devlet, doğu ve batı olmak üzere iki kanada ayrılarak yönetilirdi; kanatların başında hükümdar ailesinden prensler bulunurdu. Yılın belirli zamanlarında yapılan büyük toplantılarda hem devlet işleri görüşülür hem de dinî törenler düzenlenirdi. Bu yapı, sonraki Göktürk Devleti gibi bozkır devletlerinin de temelini oluşturdu.

Sosyal yaşam ve sanat

Hunların hayatı, at ve hayvan sürüleri etrafında şekillenirdi. Mevsimlere göre yaylak ve kışlak arasında göç eder, keçe çadırlarda yaşarlardı. Çocuklar küçük yaşta ata binmeyi ve ok atmayı öğrenirdi. Moğolistan’daki Noin-Ula kurganlarından çıkarılan keçe halılar, kumaşlar ve süs eşyaları, Hun sanatının en önemli örnekleridir. Bu eserlerde hayvan figürlerinin hareketli bir biçimde işlendiği “hayvan üslubu” dikkat çeker. Bozkır halklarının inanç dünyasını Türk mitolojisi yazımızda bulabilirsin.

Bu konu kanalımızda bölümler hâlinde de yayımlandı: 1. bölüm ve 2. bölüm.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi
2. Nicola Di Cosmo, Ancient China and Its Enemies