Oğuzlar Kimdir? Oğuz Yabgu Devleti ve Türkmenlerin Batıya Göçü

Oğuzlar, bugün Türkiye, Azerbaycan ve Türkmenistan’da yaşayan Türklerin büyük bölümünün atası sayılan Türk topluluğudur. 9. ve 11. yüzyıllar arasında Seyhun Nehri ile Aral Gölü çevresinde Oğuz Yabgu Devleti’ni kurdular. Bu devletin içinden çıkan Selçuklular ise Oğuz boylarını İran’a ve Anadolu’ya taşıyarak Türk tarihinin yönünü değiştirdi.

Oğuz adı ve boylar

Oğuz adı, Göktürk yazıtlarında da geçer; ancak kelimenin anlamı ve yazıtlardaki Oğuzlarla sonraki Oğuzlar arasındaki ilişki tartışmalıdır. Oğuz geleneği, boyların kökenini efsanevi atası Oğuz Kağan’a bağlar. Destana göre Oğuz Kağan’ın Gün, Ay ve Yıldız adlı oğulları Bozok kolunu, Gök, Dağ ve Deniz adlı oğulları ise Üçok kolunu oluşturdu. Her birinin dört oğlundan da Oğuzların 24 boyu doğdu. Bu boyların her birini Oğuzların 24 Boyu serimizde ayrı ayrı anlattık.

Oğuzların yurtları

1. yüzyılda Moğolistan’daki siyasi değişikliklerin ardından batıya yönelen Oğuz toplulukları, 9. yüzyılda Seyhun Nehri’nin aşağı kesimleri, Aral Gölü ve Hazar Denizi’nin kuzeyindeki bozkırlara yerleşti. Güneylerinde Harezm ve Maveraünnehir’in İslam şehirleri, kuzeylerinde Kıpçaklar, batılarında ise Hazarlar ve Peçenekler bulunuyordu. Oğuzlar, Hazarlarla birlikte Peçenekleri batıya sürdüler; bu göçü Peçenek Boyu yazımızda anlattık.

Yaşayış tarzı ve iktisadi hayat

Oğuzların büyük bölümü göçebe hayvancılıkla geçinirdi. At, koyun ve deve sürüleri, Oğuz ekonomisinin temeliydi. Oğuzlar, Harezm ve Maveraünnehir şehirleriyle canlı bir ticaret yürütür, hayvanlarını ve hayvan ürünlerini şehirlerin tahılı, kumaşı ve diğer mallarıyla takas ederdi. Seyhun kıyısındaki bazı şehirlerde ise yerleşik bir hayat da gelişmişti.

İnançlar ve gelenekler

921–922’de Bağdat’tan İdil Bulgarlarına giden Abbasi elçilik heyetinde yer alan İbn Fazlan, Oğuz topraklarından geçerken gördüklerini ayrıntılı biçimde yazdı. Onun anlatımına göre Oğuzlar, Gök Tanrı’ya inanıyor, önemli kararlarını boy beylerinin katıldığı toplantılarda alıyor ve misafirperverliği büyük bir erdem sayıyordu. Ölülerin gömülmesi, yas törenleri ve mezar başına dikilen işaretler de bu anlatıda yer alır. Oğuzların destan geleneği ise Dede Korkut hikâyeleriyle bugüne ulaştı.

İslamiyet’e giriş

1. yüzyılda Oğuzlar arasında İslam, ticaret ve dervişler aracılığıyla yayılmaya başladı. Müslüman olan Oğuzlar için zamanla “Türkmen” adı kullanılmaya başlandı. Kaşgarlı Mahmud, 11. yüzyılda Oğuzlarla Türkmenlerin aynı halk olduğunu yazar.

Oğuz Yabgu Devleti

Oğuz devletinin başında “yabgu” unvanlı bir hükümdar bulunuyordu. Başkent, Seyhun Nehri’nin denize döküldüğü yere yakın olan Yenikent’ti. Yabgunun yanında ordu komutanı olarak “subaşı” görev yapardı. 10. yüzyılın sonunda Oğuz subaşısı Selçuk Bey, yabguyla anlaşmazlığa düşerek kendisine bağlı topluluklarla Cend şehrine göç etti ve burada İslam’ı kabul etti. Selçuklu hanedanının çıktığı Kınık boyunu ayrı bir yazıda anlattık.

Oğuz Devleti’nin yıkılışı

1. yüzyılın başında Oğuz Yabgu Devleti, iç çekişmeler ve kuzeyden gelen Kıpçak baskısıyla zayıfladı. Son Oğuz yabgularından Şah Melik, 1041’de Harezm’i ele geçirdi; ancak kısa süre sonra Selçuklulara yenilerek öldürüldü. Böylece Oğuz Yabgu Devleti sona erdi.

Oğuz göçleri

Oğuzlar iki büyük yönde göç etti. Bir kısmı Karadeniz’in kuzeyinden Balkanlar’a ilerledi; Bizans kaynaklarında “Uzlar” olarak anılan bu topluluklar, zamanla Peçenekler ve Kumanlar arasında eridi. Bugün Moldova’da yaşayan Hristiyan Gagavuz Türklerinin bu göçlerle ilişkili olduğu düşünülür. Çok daha büyük olan ikinci göç dalgası ise Selçukluların önderliğinde İran’a ve 1071 Malazgirt Zaferi’nden sonra Anadolu’ya yöneldi. Bu süreci 1071 yazımızda ve Anadolu Selçuklu Devleti yazımızda anlattık.

Bu konu kanalımızda bölümler hâlinde de yayımlandı: 1. bölüm ve 2. bölüm.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilâtı, Destanları
2. İbn Fazlan, Seyahatname