Dokuz Oğuzlar Kimdir? Göktürk Yazıtlarındaki Kardeş Düşmanlar

Dokuz Oğuzlar, 7. ve 8. yüzyıllarda bugünkü Moğolistan topraklarında yaşayan, adından da anlaşılacağı gibi dokuz boydan oluşan bir Türk boylar birliğidir. Göktürk Kağanlığı’nın parçasıydılar; ancak tarih boyunca kimi zaman kağanlığın en önemli dayanağı, kimi zaman da en büyük rakibi oldular. Orhun Yazıtları’nda adları sık sık geçer ve Göktürklerin yıkılışından sonra kurulan Uygur Kağanlığı’nın doğuşunda belirleyici rol oynadılar.

Kendi halkım, düşmanım

Dokuz Oğuzların Göktürklerle ilişkisi, Orhun Yazıtları’nda çarpıcı bir şekilde anlatılır. Bilge Kağan, Dokuz Oğuz halkının aslında kendi halkı olduğunu, ancak gök ile yer karıştığı için ona düşman olduklarını söyler. Bu ifade, aynı kökten gelen ve aynı siyasi çatı altında yaşayan toplulukların iktidar mücadelesinde nasıl karşı karşıya gelebildiğini gösterir. Göktürklerin “kardeş düşmanları” olarak tanımlanabilecek Dokuz Oğuzlar, bozkırda siyasi gücün ne kadar kırılgan olduğunun da örneğidir.

Çin hâkimiyeti ve İkinci Göktürk Kağanlığı

630’da Doğu Göktürk Kağanlığı Çin’in Tang Hanedanlığı’na yenildi ve bölge yaklaşık yarım yüzyıl Çin hâkimiyetinde kaldı. Bu dönemde Dokuz Oğuz boyları da Çin’in nüfuz alanına girdi. 682’de Kutluk Kağan ve onun danışmanı Tonyukuk, Göktürk devletini yeniden kurdu. Yeni kağanlık, hem Çin’e hem de bağımsızlığını korumak isteyen boylara karşı savaşmak zorundaydı. Dokuz Oğuzlar bu boyların başında geliyordu.

682–716: Kanlı savaşlar

İkinci Göktürk Kağanlığı’nın kuruluşundan sonraki yıllar, Dokuz Oğuzlarla yapılan savaşlarla geçti. Yazıtlarda Oğuzların zaman zaman Çin ve Kitaylarla ittifak kurduğu ve Göktürklere karşı birlikte hareket ettiği anlatılır. Tonyukuk Yazıtı, bu tehlikeye karşı yürütülen seferleri ve Tonyukuk’un askerî stratejilerini ayrıntılı biçimde aktarır. Kapgan Kağan döneminde de mücadele devam etti; kağan 716’da bir sefer sırasında öldürüldü.

Bilge Kağan ve Kül Tigin dönemi

Kapgan Kağan’ın ölümünün ardından tahta çıkan Bilge Kağan ve kardeşi Kül Tigin, Dokuz Oğuzlarla birçok kez savaştı. Orhun Yazıtları’nda bu savaşların geçtiği yerlerin adları ve kazanılan zaferler tek tek sayılır. Yazıtlar, Bilge Kağan’ın bir yıl içinde Oğuzlarla defalarca savaştığını anlatarak bu mücadelenin ne kadar yoğun olduğunu gösterir. Bilge Kağan, sonunda Oğuzları yeniden kağanlığa bağlamayı başardı.

Uygur Kağanlığı’nın kuruluşu

Bilge Kağan’ın 734’teki ölümünden sonra Göktürk Kağanlığı hızla zayıfladı. 744’te Dokuz Oğuz boylarından biri olan Uygurlar; Basmıl ve Karluklarla birlikte Göktürk devletine son vererek yeni bir kağanlık kurdu. Böylece Dokuz Oğuz birliği içindeki Uygurlar, Moğolistan bozkırlarının yeni hâkimi oldu. Uygurların tarihini Uygur Devleti yazımızda, Göktürkleri de Göktürkler yazımızda anlattık.

Dokuz Oğuzlar ve bugünkü Oğuzlar

Dokuz Oğuzlar ile daha batıda yaşayan ve sonradan Selçukluların ve Osmanlıların atası olan Oğuzlar arasındaki ilişki, tarihçiler arasında tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar bu topluluklar arasında doğrudan bir bağ kurar; bazıları ise “Oğuz” adının farklı boylar için kullanılmış olabileceğini vurgular. Kesin olan, Oğuz adının Türk tarihinin en erken yazılı belgelerinden itibaren önemli bir yer tuttuğudur. Batıdaki Oğuzların hikâyesini Oğuz Yabgu Devleti yazımızda bulabilirsin.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Kitap: HAZAR ÖTESİ TÜRKMENLERİ
2. Yazar: EKBER N. NECEF ve AHMET ANNA BERDlYEV
3. Talat Tekin, Orhon Yazıtları
4. Ahmet Taşağıl, Göktürkler