Uygurlar Kimdir? Maniheizmi Seçen Türk Kağanlığı ve Mirası

Uygurlar, 744’te Göktürk Kağanlığı’nın yıkılmasının ardından Moğolistan bozkırlarında güçlü bir kağanlık kuran Türk topluluğudur. Uygur Kağanlığı, Maniheizmi devlet dini olarak benimseyen tek Türk devleti olmasıyla dikkat çeker. Uygurlar ayrıca şehirler kuran, yazıyı yaygın biçimde kullanan ve sonraki yüzyıllarda Orta Asya kültürünü derinden etkileyen bir medeniyet bıraktılar.

Uygurların kökeni

Uygurların ana yurdu, Orhun ve Selenga nehirlerinin vadileriydi. Uygurlar, Çin kaynaklarında Töles adıyla anılan büyük boy birliğinin bir parçasıydı ve uzun süre Göktürklere bağlı olarak yaşadılar. Göktürk yazıtlarında sık sık adı geçen Dokuz Oğuzlar ile Uygurlar arasındaki ilişki, tarihçilerin tartıştığı konulardan biridir.

Kağanlığın kuruluşu

742’de Uygurlar, Karluklar ve Basmıllarla birleşerek İkinci Göktürk Kağanlığı’na karşı ayaklandı. 744’te Göktürk devleti yıkıldı ve Uygur beyi Kutluk Bilge Kül Kağan, yeni kağanlığın başına geçti. Kısa süre sonra Uygurlar müttefikleri Basmılları ve Karlukları da yenerek bozkırın tek hâkimi oldular. Göktürklerin tarihini Göktürkler yazımızda, Karlukların batıya göçünü ve 751’deki Talas Savaşı’nı ise Karluklar yazımızda anlattık.

Kutluk Bilge Kül Kağan’ın oğlu Moyen Çor, kağanlığı güçlendiren hükümdar oldu. Onun döneminde Selenga kıyısında Bay-Balık şehri kuruldu; Orhun vadisindeki Ordu-Balık da kağanlığın büyük başkenti olarak gelişti. Moyen Çor adına dikilen yazıt, Uygur tarihinin en önemli kaynaklarından biridir.

Bögü Kağan ve Maniheizm

755’te Çin’de başlayan büyük An Lushan İsyanı, Tang hanedanını yıkılmanın eşiğine getirdi. Uygurlar, Tang hükümdarlarının yardım isteği üzerine Çin’e asker göndererek isyancılara karşı savaştı ve karşılığında büyük miktarda ipek aldı. Bögü Kağan, 762’de Çin’e yaptığı bir sefer sırasında Maniheist rahiplerle tanıştı ve onları Ordu-Balık’a getirdi. Kısa süre sonra Maniheizm, Uygur Kağanlığı’nın devlet dini oldu.

Maniheizm, iyilik ile kötülüğün, ışık ile karanlığın mücadelesine dayanan ve Soğd tüccarları aracılığıyla Orta Asya’ya yayılan bir dindi. Bazı tarihçiler, et yemeyi ve savaşı sınırlayan bu öğretinin Uygurların savaşçı karakterini zayıflattığını ileri sürer; ancak bu görüş tartışmalıdır.

Darbe, hanedan değişikliği ve yükseliş

779’da Bögü Kağan, Soğdlu danışmanlarının teşvikiyle Çin’e büyük bir sefer düzenlemeye hazırlanırken, akrabası Tun Baga Tarkan tarafından öldürüldü. Tun Baga Tarkan’ın döneminde Çin’le ilişkiler yeniden düzenlendi. 795’te tahta Ediz boyundan Kutluk Bilge Kağan’ın geçmesiyle hanedan değişti. Alp Bilge Kağan döneminde Uygurlar, Tibet ve Karluklara karşı başarılı savaşlar yaptı; Karabalgasun Yazıtı bu dönemde dikildi.

Yıkılış

820’lerden sonra kağanlık, taht kavgaları, kıtlık ve salgın hastalıklarla zayıfladı. 840’ta Yenisey Kırgızları Ordu-Balık’a saldırarak şehri yıktı ve Uygur Kağanlığı sona erdi. Uygurların bir bölümü güneye, Kansu bölgesine; bir bölümü ise batıya, Turfan ve Beşbalık çevresine göç etti.

Uygur şehir devletleri

Kansu’ya göç eden Uygurlar burada bir devlet kurdu; bu devlet 11. yüzyılda Tangutların hâkimiyetine girdi. Turfan Uygurları ise Koço ve Beşbalık merkezli bir krallık kurarak yaklaşık dört yüz yıl yaşadı. Turfan Uygurları, 1209’da Cengiz Han’a kendi isteğiyle bağlandı ve Moğol İmparatorluğu’nda yönetici ve kâtip olarak önemli görevler üstlendi.

Din, kültür ve sosyal hayat

Uygurlar yerleşik hayata geçerek tarım, ticaret ve zanaatta ilerledi. Soğd yazısından geliştirdikleri Uygur alfabesi, daha sonra Moğollara ve Mançulara da geçti. Maniheist ve Budist metinler, tıp ve hukuk belgeleri, Uygur yazı kültürünün zenginliğini gösterir. Turfan çevresindeki mağara tapınaklarında bulunan duvar resimleri, Uygur sanatının en önemli örnekleri arasındadır. Uygur adı, bugün Doğu Türkistan’da yaşayan Uygur Türkleri aracılığıyla yaşamaya devam ediyor.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Kurt Rudolph, Gnosis: The Nature and History of an Ancient Religion
2. Orkun Dergisi, sayı 82, “Türk Tarihinin Kahramanları” (2004)
3. Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T’ang Dynastic Histories