Peçenekler Kimdir? Karadeniz Bozkırlarından Macar Ovası’na

Peçenekler, 9. ve 11. yüzyıllar arasında Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlarda güçlü bir siyasi varlık gösteren bir Türk topluluğudur. Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk’te onları Oğuz boyları arasında sayar. Kalıcı şehirler kurmadılar, ama Macarların bugünkü Macaristan’a yerleşmesinden Kiev Rus prenslerinin kaderine kadar Doğu Avrupa’nın siyasi haritasını derinden etkilediler.

Adı ve Oğuzlar içindeki yeri

Oğuz geleneğinde Peçenek, Üçok kolunda Gök Han’ın oğullarından gelen boylar arasında yer alır. Adının “becene” kökünden geldiği düşünülür; Macar kaynaklarında “besenyő” biçimiyle anılırlar. Peçeneklerin Oğuzlarla akrabalığı kaynaklarda açıkça belirtilse de, tarih sahnesinde çoğu zaman Oğuzlarla çatışan ayrı bir güç olarak görünürler. Dede Korkut geleneğinde ve Şecere-i Terâkime’de de Oğuzlarla Peçenekler arasındaki mücadelelerin izleri vardır.

İdil’den Tuna’ya bir yurt

Peçenekler 9. yüzyılda İdil ve Yayık nehirleri çevresinde yaşıyordu. Oğuzların ve Hazarların baskısıyla batıya göç ettiler ve 9. yüzyılın sonunda Don ile Tuna arasındaki geniş bozkırları yurt edindiler. Bu ilerleyiş, aynı bölgede yaşayan Macarları batıya itti; Macarlar Karpatları aşarak bugünkü Macaristan topraklarına yerleşti. Böylece Peçenekler, dolaylı olarak Orta Avrupa’nın siyasi yapısının şekillenmesinde rol oynadı.

Gerdizî’nin anlattıkları

1. yüzyılda yaşamış İranlı coğrafyacı Gerdizî, Peçenek ülkesine dair ilginç bilgiler aktarır: Peçeneklerin geniş sürüleri, ticaret yolları, yolculukta yön bulmak için yıldızlardan yararlanan tüccarları ve öküz başı biçimindeki davulları bunlardan bazılarıdır. Bu anlatılar, bozkır topluluklarının yalnızca savaşçı değil, ticaretle de iç içe bir hayat sürdüğünü gösterir.

Bizans ve Ruslar arasında

1. yüzyılda Bizans İmparatoru VII. Konstantinos’un oğlu için yazdığı “De Administrando Imperio”, Peçeneklerin önemini açıkça ortaya koyar. Bizans, kuzeydeki Ruslara ve Bulgarlara karşı Peçeneklerle iyi ilişkiler kurmayı hayati sayıyordu. Peçenekler zaman zaman Ruslarla birlikte Bizans’a sefer yaptı, zaman zaman da Ruslara karşı savaştı. 972’de Kiev prensi Svyatoslav, Bizans’tan dönerken Peçenekler tarafından pusuya düşürülerek öldürüldü.

Yıkılış: 1091

1. yüzyılda kuzeyden gelen Kıpçakların, yani Kumanların baskısı Peçenekleri güneye, Balkanlar’a doğru itti. Peçenekler Bizans topraklarına girerek uzun süre imparatorluğu zorladı. 1091’de Bizans İmparatoru I. Aleksios Komnenos, Kumanlarla iş birliği yaparak Levunion’da Peçenek ordusunu büyük bir yenilgiye uğrattı. Bu savaş, Peçeneklerin bağımsız bir güç olarak sonunu getirdi. Kalanlar Bizans ve Macar topraklarında yerleştirilerek zamanla yerel halklar arasında eridi.

Peçeneklerin izleri

Peçenekler bugün bir halk olarak yaşamasa da adları Macaristan’daki ve Balkanlar’daki bazı yer adlarında, Anadolu’da ise Peçenek adlı köylerde yaşıyor. Onların hikâyesi, bozkır topluluklarının Avrupa tarihindeki rolünün ne kadar büyük olduğunu gösterir. Benzer bir bozkır gücünün hikâyesini Avar İmparatorluğu yazımızda, diğer Oğuz boylarını da Oğuzların 24 Boyu serimizde bulabilirsin.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Akdes Nimet Kurat, Peçenek Tarihi
2. Konstantinos Porfirogennetos, De Administrando Imperio
3. Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilâtı, Destanları