Eymür Boyu: “Varlıklı” Üçok Türkmenlerinin Tarihi

Eymür, Oğuzların yirmi dört boyundan biridir ve Üçok kolunda, Dağ Han’ın oğullarından gelen boylar arasında yer alır. Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk’te saydığı Oğuz boyları arasında Eymürlerin de adını verir. Reşîdüddin ve onu takip eden Yazıcızâde Ali, boyun adını “çok iyi ve bay”, yani varlıklı ve zengin anlamıyla açıklar. Eymürler, yüzyıllar boyunca hem Orta Asya’da hem de Anadolu’da varlıklarını sürdüren bir Türkmen topluluğu olarak kaynaklarda yer aldı.

Dağ Han’dan gelen soy

Oğuz geleneğinde Dağ Han’ın dört oğlu Salur, Eymür, Alayuntlu ve Yüreğir’dir. Bu dört boy Üçok kolunun bir grubunu oluşturur. Boyların her birinin kendine özgü damgası ve ongunu, yani simgesi ve kutsal saydığı kuşu vardı. Eymürlerin kardeş boylarının hikâyelerini Salur ve Yüreğir yazılarımızda anlattık.

Anadolu’ya göç

Eymür obaları, Selçuklu döneminde başlayan büyük Türkmen göçleriyle Anadolu’ya geldi. Osmanlı tahrir defterleri, Eymürlerin Anadolu’nun pek çok yerinde, özellikle Sivas ve Tokat çevresinde, yerleşik köyler ve konar-göçer obalar hâlinde yaşadığını gösterir. Bugün Anadolu’da Eymür, Yemreli ve İmir gibi adlar, bu boyun izlerini taşıyan yer adları arasında sayılır.

Dulkadirli ve Halep Türkmenleri arasında

Eymürlerin Anadolu’daki en güçlü toplulukları, Güneydoğu Anadolu’da ve Kuzey Suriye’de yaşayan büyük Türkmen birlikleri içinde yer aldı. Dulkadirli Türkmenleri arasındaki Eymür obaları, Maraş çevresinde, Pazarcık ve Ahır Dağı yöresinde kışlak ve yaylak düzeni içinde yaşıyordu. Halep Türkmenleri ve sonraki dönemlerde Boz Ulus gibi büyük konar-göçer birliklerin içinde de Eymür kolları bulunuyordu. Bu topluluklar, Osmanlı ekonomisine hayvancılık ve vergi yoluyla önemli katkı sağladı.

Safevi dönemi ve İran

1. yüzyılda Safevi Devleti’nin kuruluşunda Anadolu’dan giden Türkmen boyları önemli rol oynadı. Bu dönemde bazı Eymür obaları da İran’a göç etti ve Safevi ordusunu oluşturan Kızılbaş Türkmen birliklerinden Zülkadr içinde yer aldı. Böylece Eymür adı, Anadolu’nun yanı sıra İran’da da yaşamaya devam etti.

Orta Asya’daki Eymürler

Eymürlerin bir kısmı Anadolu’ya hiç gelmedi; Hazar Denizi’nin doğusundaki Mangışlak ve bugünkü Türkmenistan topraklarında kalan kollar, bölgedeki Türkmen toplulukları içinde yaşamını sürdürdü. 19. yüzyılda Rus İmparatorluğu’nun Türkmen bozkırlarına ilerleyişi, bölgedeki Türkmen topluluklarının sert bir direnişiyle karşılaştı; bu direniş Türkmen hafızasında önemli bir yer tutar.

Bir boyun geniş coğrafyası

Eymür boyunun hikâyesi, Oğuz boylarının ne kadar geniş bir coğrafyaya yayıldığını gösteren iyi bir örnektir: Sivas ve Tokat’tan Maraş’a, Halep’ten İran’a ve Hazar ötesine kadar. Yerleşik ve göçebe hayat arasında gidip gelen bu topluluklar, Türkmen kültürünün çok çeşitli yüzlerini bugüne taşıdı. Oğuz boylarının tamamını Oğuzların 24 Boyu serimizde bulabilirsin.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. İslam Ansiklopedisi- Eymürler
2. Prof. Dr. Faruk Sümer, Oğuzlar-Türkmenler- Tarihleri/Boy Teşkilatı/Destanları (syf. 336-340)
3. Türkmen Boylarının Geçmişi, Yayılışı, Bugünkü Durumu ve Geleceği’ , Prof. Dr. Soltağna Ataniyazov/ Türkmenistan Bilim ve Teknik Yüksek Kurulu syf 7/11-Eymür
4. Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilâtı, Destanları