Büğdüz Boyu Kimdir? Adının Anlamı ve Dede Korkut’taki Yeri
Büğdüz boyu kimdir? “Alçakgönüllü” anlamlı Üçok boyunun ongunu ve ülüşü, Dede Korkut’taki Bıyığı Kanlı Büğdüz Emen ve Anadolu’daki Büğdüz köyleri.
Büğdüz, Oğuzların yirmi dört boyundan biridir ve Üçok kolunda, Deniz Han’ın soyundan gelen boylar arasında yer alır. Kâşgarlı Mahmud’un Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Oğuz boyları listesinde sekizinci sırada geçer; Reşîdüddin’in Câmiu’t-Tevârîh’inde ve Dede Korkut hikâyelerinde de adı vardır. Adı “hizmetkâr, alçakgönüllü” anlamıyla açıklansa da, Büğdüzler tarih boyunca daha çok savaşçı ve öncü kimlikleriyle öne çıktı.
Deniz Han’ın soyu
Oğuz geleneğinde Deniz Han’ın dört oğlu İğdir, Büğdüz, Yıva ve Kınık’tır. Bu boyların her birinin kendi ongunu, yani kutsal saydığı avcı kuşu ve toylarda kendine düşen et payı, yani ülüşü vardı. Kaynaklarda Büğdüzlerin ülüşü olarak koyunun belirli bir bölümü gösterilir. Bu ayrıntılar, Oğuz toplumunda her boyun yerinin ve onurunun ne kadar titizlikle belirlendiğini gösterir. Kardeş boyların hikâyelerini İğdir, Yıva ve Kınık yazılarımızda anlattık.
“Bıyığı kanlı” Büğdüz Emen
Büğdüz adının en çok bilinen temsilcisi, Dede Korkut hikâyelerinde geçen Büğdüz Emen’dir. Hikâyelerde “bıyığı kanlı” sıfatıyla anılan Büğdüz Emen, Oğuz beylerinin yiğitlerinden biri olarak savaş sahnelerinde öne çıkar. Bu sıfat, onun savaştaki cesaretini ve gözü karalığını vurgular. Dede Korkut’ta adı geçen kahramanların boy adlarıyla anılması, destanın Oğuz boy teşkilatıyla ne kadar iç içe olduğunu gösterir.
Şah Melik ve Atabey Kuzucu
Oğuz geleneğinin sonraki anlatılarında Büğdüz boyuyla ilişkilendirilen ilginç bir kıssa da vardır: Şah Melik ve onun atabeyi Kuzucu’nun hikâyesi. Anlatı, töre, adalet ve hükümdara itaat konularını işleyen bir ders niteliği taşır. Bu tür kıssalar, Oğuz toplumunda değerlerin destanlar ve öyküler aracılığıyla kuşaktan kuşağa nasıl aktarıldığını gösterir.
Anadolu’daki yerleşimler
Büğdüz obaları, Selçuklu döneminde başlayan göçlerle Anadolu’ya geldi. Osmanlı tahrir defterleri, 16. yüzyılda Büğdüz adını taşıyan yirmiden fazla yerleşim bulunduğunu gösterir. Ancak bu yer adlarının çoğu zamanla değişmiş ya da kaybolmuştur; bugün Büğdüz adını taşıyan yalnızca birkaç yerleşim kalmıştır. Bu durum, Anadolu’daki pek çok boy adının zamanla nasıl unutulduğunu gösteren dikkat çekici bir örnektir.
Türkmen coğrafyasında Büğdüzler
Büğdüzlerin bir kısmı Orta Asya’da kaldı ve Türkmen toplulukları içinde yaşamaya devam etti. 17. yüzyılda Ebülgazi Bahadır Han’ın Şecere-i Terâkime’si, Oğuz Han’ın oğullarının ve torunlarının adlarını ve anlamlarını kaydederek Büğdüz boyunun hafızasını korudu.
Kültürel hafızanın parçası
Büğdüz boyu, bugün fazla bilinmese de Dede Korkut destanlarında ve Anadolu’nun Türkleşme sürecinde iz bırakan boylardan biridir. Bu boyun hikâyesi, Türk kültürel hafızasının yalnızca büyük hanedanlardan değil, adı unutulmaya yüz tutmuş topluluklardan da beslendiğini hatırlatır. Diğer boyları Oğuzların 24 Boyu serimizde bulabilirsin.
Kaynakça ve okuma önerileri
- İslam Ansiklopedisi- Büğdüz Boyu
- Prof. Dr. Faruk Sümer- Oğuzlar, 2. Bölüm, (Büğdüz, syf.350)
- Dede Korkut Destanında Adları Geçen Oğuz Beylerinin İzlerini Taşıyan Yer Adları Üzerine Bir Deneme- Yücel Hacaloğlu/Ragıp Memişoğlu (syf. 788)
- Söylenen Şahıslara Dayanılarak Dede Korkut Boylarının Kronolojik Sıralaması- Ahmet Bican Ercilasun, syf 62
- Oğuz Han’ın 6 Oğlu ve 24 Torununun Adları ve Anlamları, Şecere-i Türk (Türklerin Soy Kütüğü), Ebul Gazi Bahadır Han
- Ebülgazi Bahadır Han, Şecere-i Terâkime
- Muharrem Ergin, Dede Korkut Kitabı