Yıva Boyu Kimdir? Kâşgarlı’dan Halep Türkmenlerine Bir Oğuz Boyu

Yıva, Oğuzların yirmi dört boyundan biridir ve Üçok kolunda, Deniz Han’ın soyundan gelen boylar arasında yer alır. Kâşgarlı Mahmud, 11. yüzyılda yazdığı Dîvânu Lugâti’t-Türk’te bu boyun adını “İva”, “Yava”, “Yıva” ve “Ava” gibi farklı biçimlerde kaydeder. Bugün pek tanınmasa da Yıvalar, Orta Doğu’dan Anadolu’ya uzanan geniş bir coğrafyada yüzyıllar boyunca iz bıraktı.

Deniz Han’ın soyu

Oğuz geleneğinde Deniz Han’ın dört oğlu İğdir, Büğdüz, Yıva ve Kınık’tır. Reşîdüddin’in aktardığı düzene göre bu boyların toylarda aldıkları et payı, yani ülüş ortaktır. Yıvaların ongunu, yani kutsal saydıkları kuş ise çağrı kuşudur. Kardeş boyların hikâyelerini İğdir, Büğdüz ve Kınık yazılarımızda anlattık.

Orta Doğu’da Yıvalar

Yıva Türkmenleri, Selçuklu döneminde Irak ve Azerbaycan çevresinde etkin bir topluluk olarak görülür. Kaynaklar, Yıvaların bu dönemde Abbasi halifeliğiyle ve bölgedeki diğer güçlerle çalkantılı ilişkiler yaşadığını aktarır. Askerî güçleri sayesinde bölgesel siyasette rol oynadılar. Bazı araştırmacılar, sonraki dönemde Doğu Anadolu ve Azerbaycan’da güçlü bir devlet kuran Karakoyunlu Türkmenlerinin yönetici ailesinin de Yıva boyundan geldiğini ileri sürer.

Moğol istilası ve batıya göç

1. yüzyılda Moğol istilası, Azerbaycan’daki Yıva topluluklarını batıya göçe zorladı. Yıvalar zamanla İran’daki varlıklarını büyük ölçüde yitirdi; buna karşılık Anadolu’da ve Kuzey Suriye’de yeni yurtlar edindi. Bu göç, Oğuz boylarının tarih içinde siyasi olaylara bağlı olarak nasıl yer değiştirdiğinin tipik bir örneğidir.

Halep Türkmenleri arasında

Yıvalar, Kuzey Suriye ve Güneydoğu Anadolu’da yaşayan Halep Türkmenleri arasında önemli bir yer tuttu. Kaynaklarda Yıvalar, bu topluluk içinde atlı sınıfı olarak anılır. 16. yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman döneminde Halep Türkmenleri arasındaki Yıvaların yaklaşık iki yüz çadırlık bir nüfusa ulaştığı görülür. Sonraki yüzyıllarda Büyük Yıva ve Küçük Yıva olarak iki ayrı oymağa ayrılmaları, nüfuslarının ve etki alanlarının arttığını gösterir.

Anadolu’daki Yıva köyleri

Osmanlı tahrir defterleri, Yıva adını taşıyan yerleşimlerin Anadolu’nun farklı bölgelerine yayıldığını gösterir. Kayseri’den Mersin’e, Çorum’dan Giresun’a uzanan geniş bir alanda Yıva köylerine rastlanır. Bu yer adları, boyun Anadolu’daki yerleşim sürecinin bugüne kalan tanıklarıdır.

Unutulmuş ama silinmemiş

Yıva boyu, bugün pek çok kişinin adını bile duymadığı bir topluluktur. Ama Anadolu’daki köy adları ve tarihî kayıtlar, bu boyun yüzyıllar boyunca Orta Doğu ve Anadolu tarihinde önemli bir rol oynadığını gösterir. Unutulmuş gibi görünen bu boyu hatırlamak, Türkiye’nin yerleşim tarihine bir pencere açmak demektir. Diğer boyları Oğuzların 24 Boyu serimizde bulabilirsin.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. TDV İslam Ansiklopedisi. İstanbul,43.cilt. 2013. syf. 547-549
2. Sümer Faruk. Oğuzlar (Türkmenler), Târihleri, Boy Teşkilatı, Destanları. Ankara Üniversitesi, Dil ve Târih-Coğrafya Fakültesi Yayınları:170.İkinci baskı.syf. 351-358
3. Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk