Kargın Boyu: Babai İsyanı’ndan Dede Garkın Ocağı’na
Kargın boyu kimdir? Yıldız Han soyundan gelen Oğuz boyunun adının anlamı, Anadolu’daki yerleşimleri, Dede Garkın, Babai İsyanı ve Alevi-Bektaşi geleneği.
Kargın, Oğuzların yirmi dört boyundan biridir ve Oğuz geleneğinde Yıldız Han’ın oğulları arasında sayılır. Adı kaynaklarda “Karkın” ve “Garkın” biçimleriyle de geçer. Kargın boyunun Anadolu’daki önemi yalnızca yerleşim yerlerinden gelmez: bu boyla ilişkilendirilen Dede Garkın, 13. yüzyılda Anadolu’nun dinî ve toplumsal hayatını derinden etkileyen bir şeyh olarak bilinir ve adı bugün hâlâ Alevi-Bektaşi geleneğinde yaşar.
Adı ve Oğuz teşkilatındaki yeri
İlhanlı tarihçisi Reşîdüddin, Kargın adını “taşkın, doyurucu” anlamıyla açıklar. Oğuz boy teşkilatında Kargın, Bozok kolunda, Yıldız Han’ın soyundan gelen dört boydan biri olarak yer alır. Kaynaklar, Oğuz boylarına özgü damgalar ve ongunlar, yani boyları simgeleyen işaretler ve kutsal kuşlar tanımlar; Kargın boyunun da bu düzende kendi işareti ve ongunu vardır. Boylar, toylarda ve şölenlerde kendilerine düşen etten payı, yani “ülüşü” de bu sıralamaya göre alırdı.
Anadolu’ya yerleşim
Kargın obaları Selçuklu döneminde başlayan göçlerle Anadolu’ya geldi. Osmanlı tahrir defterleri, 16. yüzyılda Kargın adını taşıyan yerleşimlerin Anadolu’nun pek çok yerinde, özellikle Sivas, Afyon, Manisa ve Balıkesir çevresinde yoğunlaştığını gösterir. Kargınlar, Halep Türkmenleri ve Dulkadirli Türkmenleri gibi büyük toplulukların içinde de güçlü bir şekilde yer aldı. Bu dağılım, boyun hem yerleşik köylerde hem de konar-göçer obalarda yaşadığını gösterir.
Dede Garkın
Kargın adının en çok anılan temsilcisi, 13. yüzyılda yaşamış bir Vefâî şeyhi olan Dede Garkın’dır. Tahrir defterlerinde ve menkıbelerde adı geçen Dede Garkın, Türkmenler arasında büyük bir manevi otoriteye sahipti. Kaynaklara göre, Selçuklu döneminin en büyük halk hareketlerinden birinin önderi olan Baba İlyas, Dede Garkın’ın müridiydi.
Babai İsyanı
1240 civarında Anadolu’da patlak veren Babai İsyanı, Selçuklu yönetimine karşı Türkmenlerin ayaklanmasıdır. Ağır vergiler, yönetimin Türkmenleri dışlaması ve bozulan ekonomik koşullar isyanın başlıca nedenleri arasında sayılır. Baba İlyas ve müridi Baba İshak’ın önderlik ettiği isyan, Selçuklu ordusu tarafından büyük güçlükle bastırıldı. Bu isyan, Selçuklu Devleti’ni zayıflatarak birkaç yıl sonraki Moğol istilasını kolaylaştıran olaylardan biri olarak değerlendirilir. Babailerin mirası, sonraki yüzyıllarda Anadolu’daki Alevi-Bektaşi geleneğinin oluşumunda önemli bir rol oynadı.
Dede Garkın Ocağı
Alevi-Bektaşi geleneğinde “ocak”, belirli bir kutsal soydan geldiğine inanılan ve topluluğa dinî rehberlik eden aileleri ifade eder. Dede Garkın Ocağı, bu ocakların en köklülerinden biri olarak kabul edilir. Ocağa bağlı topluluklarda, Hallac-ı Mansur’la ilişkilendirilen “dâr durma” gibi ritüeller yaşatıldı. Bu gelenekler, Kargın adının yalnızca bir boy adı değil, aynı zamanda bir inanç mirasının taşıyıcısı olduğunu gösterir.
Bugün Kargın
Bugün Türkiye’nin pek çok ilinde Kargın, Karkın ve Garkın adını taşıyan köyler bulunuyor. Bu yer adları ve Dede Garkın Ocağı etrafında yaşayan gelenekler, bin yıllık bir tarihin canlı tanıklarıdır. Kargın boyunun hikâyesi, Oğuz boylarının Anadolu’da yalnızca toprak değil, inanç ve kültür de taşıdığını hatırlatır. Diğer boyların hikâyelerini Oğuzların 24 Boyu serimizde bulabilirsin; aynı dönemin manevi önderlerinden birini de Sarı Saltık yazımızda anlattık.
Kaynakça ve okuma önerileri
- Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilâtı, Destanları
- Ahmet Yaşar Ocak, Babaîler İsyanı