Birincil ve İkincil Kaynak Nedir? Tarihi Kaynağından Okumak

Bir tarih anlatısının ne kadar güvenilir olduğunu anlamanın en kısa yolu şu soruyu sormaktır: Bunu nereden biliyoruz? Tarihçiler bu sorunun cevabını kaynaklarda arar. Ancak her kaynak aynı değerde değildir; bu yüzden işe kaynakları ikiye ayırarak başlamak gerekir.

Birincil kaynak nedir?

Birincil kaynak, incelenen olayın yaşandığı döneme ait olan ya da olaya tanıklık etmiş kişilerce üretilen malzemedir. Resmî belgeler, mektuplar, yazıtlar, antlaşma metinleri, arşiv kayıtları, dönemin kronikleri ve arkeolojik buluntular bu gruba girer.

• Kadeş Antlaşması tabletleri: Hititler ile Mısır arasındaki barışın, kendi döneminde yazılmış metinleri.
• Orhun Yazıtları: 8. yüzyılda Göktürkler tarafından dikilen ve Türkçenin bilinen en eski uzun metinleri arasında sayılan yazıtlar.
• Osmanlı tahrir defterleri: Bir bölgedeki nüfusu, köyleri ve vergi gelirlerini kaydeden resmî sayım defterleri.

İkincil kaynak nedir?

İkincil kaynak, birincil kaynaklara dayanarak sonradan yazılmış inceleme ve yorumlardır. Bilimsel kitaplar, makaleler, ansiklopedi maddeleri ve ders kitapları ikincil kaynaktır. İyi bir ikincil kaynak, hangi birincil kaynaklara dayandığını açıkça gösterir.

İkincil kaynaklar değersiz değildir; tam tersine, dağınık belgeleri bir araya getirip anlamlı bir bütün kurdukları için vazgeçilmezdir. Ancak bir iddianın kökünü görmek istediğimizde birincil kaynağa geri dönmemiz gerekir.

Bir kaynağı nasıl sorgularız?

Birincil kaynaklar da her zaman tarafsız değildir. Bir belgeyi okurken şu sorular yol gösterir:

1. Kim yazdı? Yazarın olaydaki konumu ve çıkarı neydi?
2. Ne zaman yazıldı? Olayla aynı anda mı, yıllar sonra mı?
3. Kimin için yazıldı? Bir hükümdara sunulan eser ile kişisel bir mektup farklı amaçlar taşır.
4. Başka kaynaklarla uyuşuyor mu? Farklı taraflardan gelen anlatılar karşılaştırıldığında tablo netleşir.

Örneğin Malazgirt Meydan Muharebesi’ni anlatan Bizans tarihçisi Mikhail Attaleiates, sefere bizzat katılmış bir tanıktır. Müslüman kaynakların önemli bir kısmı ise olaydan çok sonra yazılmıştır. İki grubu birlikte okumak, savaşın daha dengeli bir resmini çizer.

Resmi Tarih’te kaynaklar nasıl kullanılır?

Bu sitedeki yazıların ve kaynakçası paylaşılan videoların sonunda, anlatının dayandığı kaynaklar listelenir. Örneğin İstanbul’un Fethi videosunun kaynakçası, birincil kaynakları (Barbaro, Kritovulos, Tursun Bey) ve modern araştırmaları ayrı ayrı gösterir. Tarihçilerin farklı görüşte olduğu konularda bu ayrılıklar açıkça belirtilir. Bir hatayı ya da gözden kaçan bir kaynağı fark edersen iletişim sayfasından bildirebilirsin.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Edward Hallett Carr, Tarih Nedir? (What Is History?, 1961).
2. Marc Bloch, Tarihçinin Zanaatı (Apologie pour l’histoire, 1949).