İsrail-Filistin Sorunu Nasıl Başladı? 100 Yıllık Kronoloji

İsrail-Filistin sorunu, aynı toprak parçası üzerinde iki toplumun ulusal hak iddiasından doğan ve yüz yılı aşkın süredir devam eden bir çatışmadır. Kökleri Osmanlı’nın son dönemine, Avrupa’da doğan Siyonist harekete ve Birinci Dünya Savaşı sonrasında bölgeyi yöneten İngiltere’nin politikalarına uzanır. Bu yazı, konuyu herhangi bir tarafı savunmadan, temel tarihlerle özetlemeyi amaçlar.

Osmanlı döneminde Filistin (1516–1917)

Filistin, 1516’dan itibaren dört yüzyıl Osmanlı yönetiminde kaldı. Bölgede çoğunluğu Arap Müslümanlardan oluşan bir nüfus yaşıyordu; Hristiyan ve Yahudi topluluklar da özellikle Kudüs, Hayfa ve Safed gibi şehirlerde vardı. 19. yüzyılın sonunda Avrupa’daki antisemitizme tepki olarak Siyonist hareket doğdu ve Filistin’e Yahudi göçü başladı. Theodor Herzl’in 1896’da yayımladığı “Yahudi Devleti” kitabı ve 1897’deki Basel Kongresi bu hareketin dönüm noktalarıdır. Konuyu Siyonizmin doğuşu yazımızda ayrıntılı anlattık; Osmanlı’nın Kudüs’ü nasıl yönettiğini de şu yazıda bulabilirsin.

Balfour Deklarasyonu ve İngiliz mandası

Birinci Dünya Savaşı sırasında İngiltere, 2 Kasım 1917’de yayımlanan Balfour Deklarasyonu’yla Filistin’de “Yahudi halkı için ulusal bir yurt” kurulmasını desteklediğini açıkladı. Aynı savaş yıllarında Arap liderlerine de bağımsızlık sözleri verilmişti; bu çelişkili vaatler sorunun temel taşlarından biri oldu. Savaştan sonra Milletler Cemiyeti Filistin’i İngiliz mandasına bıraktı. 1920’ler ve 1930’larda Yahudi göçü arttı, Arap ve Yahudi toplulukları arasında çatışmalar sertleşti; 1936–1939 Arap İsyanı bu gerilimin zirvesiydi.

1947 bölünme planı, 1948 ve Nakba

İkinci Dünya Savaşı’ndan ve Holokost’tan sonra İngiltere meseleyi Birleşmiş Milletler’e taşıdı. BM Genel Kurulu, 29 Kasım 1947’de 181 sayılı kararla Filistin’in bir Yahudi ve bir Arap devleti olarak bölünmesini önerdi; Yahudi liderler planı kabul etti, Arap liderler reddetti. 14 Mayıs 1948’de İsrail devletinin kuruluşu ilan edildi ve hemen ardından komşu Arap devletleriyle savaş başladı. Savaş sırasında ve sonrasında yaklaşık 700 bin Filistinli evlerini terk etmek zorunda kaldı ya da sürüldü. Filistinliler bu olaylara “Nakba”, yani “felaket” der; mülteci meselesi bugün de çözülmemiş başlıklardan biridir.

1967 Altı Gün Savaşı

Haziran 1967’de İsrail ile Mısır, Ürdün ve Suriye arasında yaşanan Altı Gün Savaşı haritayı değiştirdi. İsrail; Batı Şeria’yı, Doğu Kudüs’ü, Gazze Şeridi’ni, Sina Yarımadası’nı ve Golan Tepeleri’ni kontrol altına aldı. BM Güvenlik Konseyi’nin 242 sayılı kararı, işgal edilen topraklardan çekilme ve bölgedeki bütün devletlerin güvenli sınırlar içinde yaşama hakkı ilkesini ortaya koydu. Sina, 1979 Mısır-İsrail barışıyla iade edildi; diğer bölgeler ise anlaşmazlığın merkezinde kaldı.

İntifadalar ve Oslo süreci

1987’de Gazze ve Batı Şeria’da “İntifada” denen halk ayaklanması başladı; aynı dönemde Hamas kuruldu. 1993’te imzalanan Oslo Anlaşmaları, İsrail ile Filistin Kurtuluş Örgütü’nün birbirini tanımasını ve Filistin Yönetimi’nin kurulmasını sağladı. Ancak sınırlar, Kudüs, mülteciler ve yerleşimler gibi temel konular sonraya bırakıldı. 2000’de başlayan İkinci İntifada süreci büyük ölçüde çökertti.

Gazze, 7 Ekim ve sonrası

Hamas’ın 2006 seçimlerini kazanmasının ve 2007’de Gazze’nin kontrolünü ele geçirmesinin ardından İsrail ve Mısır, Gazze’ye kara, deniz ve hava ablukası uyguladı. Bölge, sonraki yıllarda tekrarlanan savaşlara sahne oldu. 7 Ekim 2023’te Hamas öncülüğündeki saldırıda İsrail’de yaklaşık 1.200 kişi öldü ve yüzlerce kişi rehin alındı. İsrail’in ardından Gazze’de başlattığı askerî harekâtta on binlerce Filistinli hayatını kaybetti ve Gazze’nin büyük bölümü yıkıldı. Ekim 2025’te ilan edilen ateşkes çatışmaları durdurdu ama kalıcı bir çözüm getirmedi.

Sorun neden çözülemiyor?

Uzmanların büyük kısmı, çözümsüzlüğün nedenlerini aynı başlıklarda toplar: sınırların nerede olacağı, Kudüs’ün statüsü, Filistinli mültecilerin geri dönüş hakkı, Batı Şeria’daki yerleşimler ve iki tarafın güvenlik kaygıları. İki devletli çözüm uluslararası alanda en çok dile getirilen formül olmaya devam ediyor; ancak sahadaki gerçeklik, bu formülün uygulanmasını her geçen yıl daha da zorlaştırıyor.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Balfour: en.wikipedia.org/wiki/Balfour_Declaration
2. BM 181: en.wikipedia.org/wiki/United_Nations_Partition_Plan_for_Palestine
3. Altı Gün Savaşı: britannica.com/event/Six-Day-War
4. BMGK 2334: un.org/unispal/document/auto-insert-178173/
5. HRW 2022: hrw.org/news/2022/06/14/gaza-israels-open-air-prison-15
6. BM, Gazze barınma (Ekim 2026): news.un.org/en/story/2026/10/1168619
7. James L. Gelvin, The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War
8. Rashid Khalidi, The Hundred Years’ War on Palestine
9. Benny Morris, 1948: A History of the First Arab-Israeli War