Fatih Sultan Mehmed Hakkında 10 Soru: Efsaneler ve Gerçekler

Fatih Sultan Mehmed, İstanbul’u fethederek bir çağı kapatan ve Osmanlı’yı bir imparatorluğa dönüştüren hükümdardır. Hakkında o kadar çok şey anlatılmıştır ki, gerçekle efsaneyi ayırmak çoğu zaman zorlaşır. Bu yazıda Fatih ve İstanbul’un fethiyle ilgili en çok merak edilen on soruyu, kaynakların ışığında kısaca yanıtlıyoruz.

1. Fatih Hristiyanlığa meyletti mi?

Fatih’in fetihten sonra Rum Ortodoks patriği Gennadios ile Hristiyanlık üzerine tartışmalar yapması ve Hristiyan tebaasına hoşgörülü davranması, Batı’da bazı söylentilere yol açtı. Papa II. Pius, Fatih’i Hristiyan olmaya davet eden bir mektup kaleme aldı; ancak bu mektup Fatih’e hiç gönderilmedi ve Fatih’in ağzından uydurulmuş bir “cevapla” birlikte basıldı. Fatih’in annesinin Hristiyan olduğu iddiası da yanlıştır: Hristiyan kalan Mara Despina, II. Murad’ın eşi, yani Fatih’in üvey annesiydi; öz annesi Hüma Hatun ise 1449’da ölmüştü.

2. Fatih Kanunnamesi orijinal mi?

Devlet teşkilatına dair hükümler içeren Fatih Kanunnamesi’nin bilinen nüshaları sonraki dönemlere aittir. Bu yüzden bazı tarihçiler, metne sonradan eklemeler yapıldığını ya da tamamen sonraki bir dönemde derlendiğini ileri sürdü. Bugün pek çok araştırmacı, metnin özünün Fatih dönemine ait olduğunu, ancak bazı bölümlerin sonradan şekillenmiş olabileceğini kabul eder.

3. Fatih’in son seferi nereyeydi?

Fatih, 1481 baharında büyük bir orduyla yola çıktı, ancak seferin hedefini kimseye açıklamadı. Hedefin Rodos, İtalya ya da Memlükler olduğuna dair farklı görüşler vardır. Fatih, Gebze yakınlarındaki ordugâhta hastalanarak öldüğü için bu soru hiçbir zaman kesin olarak cevaplanamadı.

4. Fatih zehirlenerek mi öldü?

Fatih’in ani ölümü, zehirlendiğine dair söylentilere yol açtı; bu söylentilerde saray hekimlerinden birinin adı da geçer. Ancak Fatih’in uzun süredir gut ve başka sağlık sorunları yaşadığı da bilinir. Kaynaklar, zehirlenme iddiasını kesin olarak doğrulamaya yetmez.

5. Gemiler gerçekten karadan yürütüldü mü?

Evet. Kuşatmanın en ünlü hamlesi olan gemilerin karadan Haliç’e indirilmesi, hem Osmanlı hem de Bizans tarafındaki tanıkların anlattığı bir olaydır. Bu hamlenin ayrıntılarını İstanbul’un Fethi yazımızda anlattık.

6. Fetih açık unutulan bir kapıdan mı yapıldı?

Bizanslı tarihçi Dukas, Kerkoporta adlı küçük bir kapının açık unutulduğunu ve bazı Osmanlı askerlerinin buradan girdiğini anlatır. Ancak tarihçilerin çoğu, şehrin asıl olarak surlarda açılan gediklerden ve savunmanın çökmesiyle alındığını düşünür; Kerkoporta anlatısı belirleyici bir olay olarak görülmez.

7. İstanbul’a ilk giren Ulubatlı Hasan mı?

Surlara ilk sancağı diken yiğit olarak anılan Ulubatlı Hasan, Türk hafızasının en sevilen kahramanlarından biridir. Ancak bu anlatının ayrıntıları kaynaklara göre değişir ve tarihçiler bu sahneye temkinle yaklaşır.

8. Fetihten sonra yağma oldu mu?

Dönemin geleneğine göre, teslim olmayan ve savaşla alınan bir şehirde askerlere yağma izni verilirdi. Kaynaklar, fethin ardından şehirde yağma yaşandığını aktarır; süresi ve boyutu ise tartışmalıdır. Fatih kısa süre sonra şehri yeniden imar etmeye ve nüfusunu artırmaya yöneldi.

9. Çandarlı Halil Paşa rüşvet aldı mı?

Kuşatmaya karşı çıkan sadrazam Çandarlı Halil Paşa, fetihten kısa süre sonra görevden alınarak idam edildi. Bizans’tan rüşvet aldığına dair suçlamalar dile getirildi; ancak bu suçlamaların ne kadarının gerçek, ne kadarının Fatih’in güçlü vezirlerden kurtulma isteğinin ürünü olduğu tartışmalıdır.

10. Fetihle yeni bir çağ mı açıldı?

Bazı tarihçiler 1453’ü Orta Çağ’ın sonu, Yeni Çağ’ın başlangıcı olarak kabul eder. Bu ayrım tartışmalı olsa da, İstanbul’un fethinin Avrupa ve Akdeniz dünyasının dengelerini değiştirdiği kesindir.

Bu konu kanalımızda bölümler hâlinde de yayımlandı: 1. bölüm ve 2. bölüm.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Franz Babinger, Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı
2. Halil İnalcık, Fatih Devri Üzerinde Tetkikler ve Vesikalar