Nuri Demirağ Kimdir? Uçak Fabrikası, Gök Okulu ve Mirası

Nuri Demirağ, Cumhuriyet’in ilk yıllarının en dikkat çekici girişimcilerinden biridir: demiryolu yapan bir müteahhit, kendi parasıyla uçak fabrikası kuran bir sanayici ve çok partili hayata geçişte ilk muhalefet partilerinden birini kuran bir siyasetçi. Bugün İstanbul’da Atatürk Havalimanı’nın bulunduğu topraklarda bir zamanlar onun hava meydanı ve uçuş okulu vardı. Peki bu kadar iz bırakan bir isim neden bu kadar az hatırlanıyor?

Divriği’den ticarete

Nuri Demirağ 1886’da Sivas’ın Divriği ilçesinde doğdu. Gençliğinde memurluk yaptı; asıl kariyeri ise Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda, İstanbul’un işgal altında olduğu yıllarda ticarete atılmasıyla başladı. Küçük bir sermayeyle işe başlayan Demirağ’ın ilk büyük başarısı, “Türk Zaferi” adını verdiği sigara kâğıdı oldu. O dönemde piyasaya yabancı markalar hâkimdi; yerli bir ürünün bu adla satılması, işgal yıllarının ruh hâlini de yansıtıyordu.

Demiryolları ve “Demirağ” soyadı

Cumhuriyet’in ilk yıllarında devletin en büyük hedeflerinden biri, Anadolu’yu demiryollarıyla birbirine bağlamaktı. Nuri Bey bu dönemde demiryolu inşaatlarına girdi ve toplamda bin kilometreyi aşan hatların yapımında görev aldı. Soyadı Kanunu çıktığında Atatürk’ün ona “demir ağlarla” yurdu ören bir girişimci olarak “Demirağ” soyadını verdiği anlatılır. Demirağ’ın cömertliğiyle ilgili hikâyeler de dilden dile dolaştı: 1939 Erzincan depreminde bölgeye giderek paltosunu bir depremzedeye verdiği bunlardan biridir.

Uçak fabrikası ve Gök Okulu

Demirağ’ın en büyük hayali havacılıktı. 1936’da İstanbul Beşiktaş’ta bir uçak fabrikası kurdu. Fabrikada Nu.D.36 adlı eğitim uçağı ve Nu.D.38 adlı küçük yolcu uçağı tasarlanıp üretildi. Yeşilköy’de bir hava meydanı hazırladı ve “Gök Okulu” adını verdiği uçuş okulunu açtı; amacı Türk gençlerine pilotluk öğretmek, ülkenin kendi uçağını kendi üretmesini sağlamaktı. Bu noktada bir ayrımı yapmak gerekir: Türkiye’de tasarlanıp uçurulan ilk uçak, 1925’te Vecihi Hürkuş’un yaptığı uçaktır. Nuri Demirağ ise bu ölçekte özel bir uçak fabrikası kuran ilk isimlerden biri olarak anılır.

Fabrika neden kapandı?

Fabrikanın kapanmasının tek bir nedeni yoktur; birbirini izleyen sorunlar etkili olmuştur. 1938’de yaşanan bir kaza sonrasında Türk Hava Kurumu’nun verdiği siparişler iptal edildi. Demirağ bu konuda dava açtı ama kaybetti. Uçaklarını yurt dışına satma girişimleri de izin alınamadığı için sonuçsuz kaldı. Siparişsiz kalan fabrika bir süre sonra üretimi durdurmak zorunda kaldı. Bu süreç, Demirağ’ın hayatının en büyük hayal kırıklığı oldu ve sonraki yıllarda siyasete yönelmesinde de etkili oldu.

Milli Kalkınma Partisi

İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Türkiye çok partili hayata geçerken Nuri Demirağ, 1945’te Milli Kalkınma Partisi’ni kurdu. Bu parti, dönemin ilk muhalefet partilerinden biri olarak tarihe geçti. Parti seçimlerde büyük bir başarı elde edemedi ama Demirağ’ın serbest girişim ve sanayileşme konusundaki fikirleri, sonraki yılların tartışmalarında yer buldu. Nuri Demirağ 1957’de hayatını kaybetti.

Bugün geride kalanlar

Yeşilköy’deki hava meydanının yerinde bugün Atatürk Havalimanı, Beşiktaş’taki fabrikanın yerinde ise İstanbul Deniz Müzesi bulunuyor. Uzun yıllar unutulan Nu.D.36, yakın dönemde yeniden üretilerek gökyüzüne çıktı; bu, Demirağ’ın hikâyesine yeniden ilgi uyandırdı. Türkiye’nin bugünkü havacılık ve savunma sanayii tartışmalarında onun adının giderek daha sık anılması, ne kadar erken bir hayalin peşinden gittiğini gösteriyor.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Necdet Sakaoğlu, "Büyük kalpli vatandaş: Nuri Demirağ", Popüler Tarih, Temmuz 2000
2. Oryx, "From Nu.D.40 to Bayraktar Akıncı" (2021)
3. GZT, "Türk havacılık tarihinde ilklerin adamı: Nuri Demirağ"
4. Ekonomist, "Nuri Demirağ'ın hayali 90 yıl sonra yeniden gökyüzünde"