Pontus Krallığı Nedir? Mithridates’ler ve Roma’yla Savaşlar

Pontus Krallığı, Büyük İskender’in ölümünden sonra Karadeniz’in güney kıyısında kurulan Helenistik krallıklardan biridir. Adını, antik Yunanların Karadeniz’e verdiği “Pontos”, yani “deniz” adından alır. Yaklaşık iki yüz elli yıl ayakta kalan krallık, özellikle son büyük hükümdarı VI. Mithridates döneminde Roma’nın en çetin rakiplerinden biri oldu. Antik Pontus Krallığı ile çok daha sonraki dönemlerde Karadeniz Rumları için kullanılan “Pontus” adı arasında doğrudan bir siyasi süreklilik yoktur; ortak olan, bölgenin coğrafi adıdır.

Mithridates hanedanı

Krallığı yöneten hanedan, Pers soylularından gelen Mithridates ailesiydi. Aile, Pers kralı I. Dareios’u tahta çıkaran yedi soyludan birinin soyundan geldiğini ileri sürüyordu. İskender’den sonra Marmara kıyısındaki Kios’u yöneten ailenin reisi, M.Ö. 302 civarında Antigonos tarafından öldürülünce genç Mithridates Paflagonya’ya kaçtı. Burada kendine bir hâkimiyet alanı kurdu ve M.Ö. 281’de kral unvanını aldı. Bu yüzden “Ktistes”, yani “kurucu” lakabıyla anılır.

Pontus’un adı gerçekte neydi?

Kaynaklarda bölge, başlangıçta “Karadeniz kıyısındaki Kapadokya” olarak anılıyordu; krallar da sikkelerinde ve yazıtlarında yalnızca “Kral Mithridates” ya da “Kral Pharnakes” unvanını kullanıyordu. “Pontus Krallığı” adı, sonradan yerleşen bir adlandırmadır. Komşu krallığı Kapadokya yazımızda anlattık.

Amasya’dan Sinop’a

Krallığın ilk başkenti Amaseia, yani bugünkü Amasya’ydı. Şehirdeki Harşena Dağı’nın yamaçlarına oyulmuş Kral Kaya Mezarları, Pontus krallarının hatırasını bugün de yaşatıyor. II. Mithridates ve III. Mithridates dönemlerinde krallık, çevredeki Helenistik devletlerle evlilikler ve ittifaklar kurarak güçlendi. I. Pharnakes, M.Ö. 183’te Sinop’u alarak başkenti buraya taşıdı; ancak bu genişleme onu Bergama ve komşu krallıklarla uzun bir savaşa sürükledi. V. Mithridates Euergetes ise Roma’yla dostluk kurarak Kartaca’ya karşı yapılan savaşta Romalılara yardım etti; M.Ö. 120’de Sinop’ta bir suikast sonucu öldürüldü.

VI. Mithridates Eupator

Pontus’un en ünlü kralı VI. Mithridates’tir. Rivayete göre zehirlenme korkusuyla her gün küçük dozlarda zehir alarak vücudunu zehirlere karşı bağışık hâle getirmişti; bugün tıpta kullanılan “mitridatizm” kavramı onun adından gelir. Plinius, Mithridates’in hâkimiyeti altındaki halkların 22 dilini konuştuğunu yazar. Kırım’daki Bosporos Krallığı’nı ve Doğu Karadeniz’i ele geçiren Mithridates, Karadeniz’i adeta bir Pontus gölüne çevirdi.

Mithridates, Roma’ya karşı üç büyük savaş yaptı. M.Ö. 88’de Batı Anadolu’yu ele geçirdiğinde, bölgedeki on binlerce Romalı ve İtalyalının aynı gün öldürülmesini emretti. Ancak Sulla, Lucullus ve sonunda Pompeius karşısında yenildi. M.Ö. 63’te Kırım’daki Pantikapaion’da, oğlunun da isyan etmesi üzerine hayatına son vermek istedi. Anlatıya göre aldığı zehir işe yaramayınca, bir muhafızından kendisini öldürmesini istedi.

Zile’de “Geldim, gördüm, yendim”

Mithridates’in oğlu II. Pharnakes, Roma’daki iç savaştan yararlanarak babasının topraklarını geri almaya çalıştı. Ancak M.Ö. 47’de Tokat’ın Zile ilçesi yakınlarında Jül Sezar’a çok kısa sürede yenildi. Sezar bu zaferi Roma’ya ünlü “Veni, vidi, vici”, yani “Geldim, gördüm, yendim” sözleriyle bildirdi. Pontus bundan sonra Roma’nın gölgesinde bir krallık olarak kaldı ve M.S. 64’te İmparator Nero döneminde Roma’ya bağlandı. Amasyalı coğrafyacı Strabon, bu toprakların tarihini bize aktaran en önemli kaynaklardan biridir. Roma’nın yükselişini Roma İmparatorluğu yazımızda anlattık.

Bu konu kanalımızda bölümler hâlinde de yayımlandı: 1. bölüm ve 2. bölüm.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Strabon, Geographika
2. Appianos, Mithridates Savaşları
3. Adrienne Mayor, The Poison King