Bergama Krallığı: Attaloslar, Parşömen ve Zeus Sunağı

Bergama, antik adıyla Pergamon, İzmir’in kuzeyinde, Bakırçay ovasına hâkim sarp bir tepenin üzerinde kurulmuş bir şehirdir. M.Ö. 3. ve 2. yüzyıllarda burada hüküm süren Attalos hanedanı, küçük bir kale şehrini Helenistik dünyanın en parlak kültür merkezlerinden birine dönüştürdü. Bergama’nın kütüphanesi, tiyatrosu ve Zeus Sunağı, bugün de antik dünyanın en etkileyici eserleri arasında sayılır.

Pers döneminden İskender’e

Pergamon, yazılı kaynaklarda ilk kez M.Ö. 5. yüzyılda karşımıza çıkar. Pers kralına hizmet eden Eretrialı Gongylos’un ailesine bırakılan şehir, uzun süre Pers egemenliğinde küçük bir yerleşim olarak kaldı. Büyük İskender’in fetihlerinden sonra şehir, İskender’in yakını Barsine ve oğlu Herakles’in yaşadığı yer oldu.

Philetairos’un hazinesi

Bergama’nın yükselişi, bir hazineyle başladı. İskender’in generallerinden Lysimakhos, 9.000 talantlık büyük bir hazineyi Pergamon kalesine koydu ve korunmasını subayı Philetairos’a emanet etti. Philetairos, M.Ö. 282’de Lysimakhos’tan ayrılıp Seleukos’un tarafına geçti, ancak hazineyi elinde tuttu. Bu servet, Attalos hanedanının temelini oluşturdu. Philetairos’un yeğeni I. Eumenes, M.Ö. 261’de Seleukos ordusunu yenerek Bergama’yı fiilen bağımsız hâle getirdi. Seleukos İmparatorluğu’nu ayrı bir yazıda anlattık.

I. Attalos ve Galat zaferi

I. Attalos, Batı Anadolu şehirlerini haraca bağlayan Galatları M.Ö. 230’larda yenerek büyük bir ün kazandı. Bu zaferin ardından “kral” ve “Soter”, yani “kurtarıcı” unvanlarını aldı. Attalos, zaferini ölümsüzleştirmek için büyük heykel grupları yaptırdı; bugün Roma’daki Capitolini Müzeleri’nde bulunan ünlü “Ölen Galat” heykeli, bu eserlerin Roma dönemi kopyalarından biridir. Galatları Galatlar yazımızda anlattık. Attalos, dış politikada Roma’yla ittifak kurarak krallığın geleceğini de belirledi.

II. Eumenes ve altın çağ

II. Eumenes, M.Ö. 190’daki Magnesia Savaşı’nda Roma’nın yanında Seleukos Kralı III. Antiokhos’a karşı savaştı. M.Ö. 188’deki Apameia Barışı’yla Seleukosların Toroslar’ın batısındaki topraklarının büyük bölümü Bergama’ya verildi. Krallık bir anda Anadolu’nun en güçlü devletlerinden biri oldu.

Eumenes bu serveti şehrin imarına harcadı. Akropoldeki dik yamaca kurulan tiyatro, Athena Tapınağı ve büyük kütüphane bu dönemde şekillendi. Kütüphanenin İskenderiye Kütüphanesi’yle rekabet ettiği anlatılır. Rivayete göre Mısır’daki Ptolemaioslar papirüs ihracını yasaklayınca, Bergama’da hayvan derisinden üretilen yazı malzemesi yaygınlaştı; bu malzemenin “parşömen” adı, Pergamon’dan gelir. Eumenes döneminde yapılan Zeus Sunağı, devlerle tanrıların savaşını anlatan kabartmalarıyla Helenistik heykel sanatının en önemli eserlerindendir. Sunak, 19. yüzyılda Alman kazıcılar tarafından Berlin’e götürüldü ve bugün oradaki Bergama Müzesi’nde bulunuyor.

Asklepion ve Galenos

Bergama’nın bir diğer ünlü yapısı, sağlık tanrısı Asklepios’a adanan Asklepion’dur. Burada uygulanan tedavi yöntemleri arasında su, uyku, müzik ve telkin vardı. Roma döneminin en ünlü hekimi Galenos da Bergama’da doğdu ve burada yetişti.

Roma’ya miras

Son Bergama kralı III. Attalos, M.Ö. 133’te ölürken krallığını vasiyetle Roma’ya bıraktı. Bu karara karşı çıkan Aristonikos’un önderliğindeki isyan bastırıldıktan sonra, Bergama toprakları Roma’nın “Asia” eyaletine dönüştürüldü. Bergama Roma döneminde de önemli bir şehir olmayı sürdürdü. Bergama ve çevresi, 2014’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Roma’nın Anadolu’ya yerleşmesinin hikâyesini Roma İmparatorluğu yazımızda bulabilirsin.

Bu konu kanalımızda bölümler hâlinde de yayımlandı: 1. bölüm ve 2. bölüm.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Strabon, Geographika
2. Wolfgang Radt, Pergamon: Antik Bir Kentin Tarihi ve Yapıları