Lidyalılar Kimdir? Parayı İcat Eden Krallığın Hikâyesi

Lidya, Batı Anadolu’da Gediz ve Küçük Menderes vadileri arasında kurulan, başkenti Sardes olan antik bir krallıktır. Zengin altın kaynakları, verimli toprakları ve Kroisos gibi efsanevi kralları sayesinde antik dünyanın en zengin devletlerinden biri olarak anıldı. Lidyalılar, bugün hâlâ kullandığımız bir buluşla da tarihe geçtiler: Madenî para.

Lidya’nın konumu

Lidya’nın kalbi, bugünkü Manisa’nın Salihli ilçesindeki Sart’ta bulunan Sardes’ti. Şehrin yanından geçen Paktolos Çayı, yani bugünkü Sart Çayı, altın ve gümüşün doğal bir karışımı olan elektron taşıyordu. Bu altın, Lidya’nın zenginliğinin en önemli kaynağıydı. Krallık, Ege kıyısındaki Yunan şehirleriyle İç Anadolu arasındaki ticaret yollarının da üzerindeydi.

Lidyalılar tarih sahnesinde

Herodotos’a göre Lidya’yı önce Herakles’in soyundan geldiği söylenen bir hanedan yönetti. M.Ö. 7. yüzyılın başında Gyges, Kral Kandaules’i öldürerek tahta çıktı ve Mermnad hanedanını kurdu. Herodotos bu olayı ünlü bir saray hikâyesiyle anlatır; Platon ise Gyges’e görünmez olmayı sağlayan bir yüzük atfeden efsaneyi aktarır. Gyges’in adı Asur kayıtlarında da geçer. Gyges, Anadolu’yu yağmalayan Kimmerlerle savaştı ve onlara karşı verdiği bir mücadelede öldü.

Alyattes ve Kroisos

Gyges’in torununun oğlu Alyattes, Kimmerleri Anadolu’dan çıkardı ve krallığı güçlendirdi. Alyattes döneminde Lidya ile Medler arasında beş yıl süren bir savaş yaşandı. M.Ö. 585’te yapılan savaş sırasında gerçekleşen güneş tutulması üzerine iki taraf barış yaptı ve Kızılırmak sınır kabul edildi. Bu hikâyeyi Medler yazımızda da anlattık. Alyattes’in Sardes yakınlarındaki Bin Tepe’de bulunan dev mezar tepesi, Herodotos’un hayranlıkla söz ettiği bir yapıdır.

Lidya’nın en ünlü kralı Kroisos’tur. Zenginliği o kadar meşhurdu ki adı, Türkçedeki “Karun kadar zengin” deyimine kadar ulaştı. Rivayete göre Kroisos, Delfi kâhinine Perslere karşı savaşıp savaşmaması gerektiğini sordu ve “Kızılırmak’ı geçersen büyük bir imparatorluk yıkılacak” cevabını aldı. Kroisos savaşa girdi; ancak yıkılan imparatorluk kendi krallığı oldu. M.Ö. 547 civarında Pers Kralı Kiros Sardes’i aldı ve Lidya, Pers İmparatorluğu’nun bir satraplığına dönüştü.

Lidya mitolojisi

Yunan mitolojisinin pek çok hikâyesi Lidya topraklarında geçer. Tanrıları kızdırdığı için ölümsüz bir cezaya çarptırılan Tantalos, Lidya kralı olarak anılır. Kızı Niobe’nin taşa dönüştüğü anlatılan kaya, Manisa’daki Spil Dağı’nda “Ağlayan Kaya” adıyla bilinir. Dokumacılıktaki ustalığıyla tanrıça Athena’ya meydan okuyan Arakhne de Lidyalıydı. Rivayete göre dokunduğu her şeyi altına çeviren Kral Midas, bu laneti Paktolos Çayı’nda yıkanarak sona erdirmiş ve çaya altınını bırakmıştı. Midas’ın krallığını Frigya yazımızda anlattık.

Dil, yazı ve sanat

Lidyalılar, Hititçe ve Luvice ile akraba olan bir Anadolu dili konuşuyordu. Bu dil, Yunan alfabesinden türetilmiş bir alfabeyle yazıldı. Sardes’te bulunan Lidce ve Aramice iki dilli bir yazıt, dilin çözülmesinde önemli rol oynadı. Lidyalılar müziği, kokuları ve lüks eşyalarıyla da ünlüydü; antik müzikteki “Lidya modu” adını onlardan alır.

Lidya sanatının en çarpıcı örnekleri, Uşak çevresindeki mezar tepelerinden çıkarılan eserlerdir. 1960’larda kaçak kazılarla çıkarılıp yurt dışına kaçırılan ve “Karun Hazinesi” olarak bilinen bu eserler, uzun bir hukuk mücadelesinin ardından 1993’te Türkiye’ye geri getirildi ve bugün Uşak’ta sergileniyor.

Paranın icadı

Lidyalılar, M.Ö. 7. yüzyılın sonunda elektrondan, üzerinde aslan başı bulunan ilk madenî paraları bastı. Kroisos döneminde ise saf altın ve saf gümüş paralar basıldı. Herodotos, altın ve gümüş para basan ilk halkın Lidyalılar olduğunu yazar. Bu buluş, ticareti kolaylaştırarak kısa sürede bütün Akdeniz dünyasına yayıldı. Lidya’nın komşusu olan eski Anadolu uygarlıklarını Luviler yazımızda bulabilirsin.

Bu konu kanalımızda bölümler hâlinde de yayımlandı: 1. bölüm ve 2. bölüm.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Herodotos, Tarih
2. Nicholas D. Cahill (ed.), Lidyalılar ve Dünyaları