Medler Kimdir? Ekbatana’dan Ninova’nın Yıkılışına Med Krallığı

Medler, bugünkü İran’ın kuzeybatısında, antik çağda “Media” olarak anılan bölgede yaşayan İranî bir halktır. M.Ö. 7. yüzyılın sonunda Asur İmparatorluğu’nu yıkan güçlerden biri oldular ve kısa bir süre için Kızılırmak’tan İran yaylasının doğusuna uzanan büyük bir krallık kurdular. Ancak Medlerin kendi yazılı belgeleri bugüne ulaşmadı; onları Asur kayıtlarından, Babil kroniklerinden ve özellikle Herodotos’un anlatısından tanıyoruz. Bu yüzden Medlerin tarihi, kökenleri ve mirası hâlâ tartışma konusudur.

Medlerin tarih sahnesine çıkışı

Medlerin adı ilk kez M.Ö. 9. yüzyılın ortasında, Asur kralı III. Salmanasar’ın kayıtlarında “Madai” biçiminde geçer. Sonraki yüzyılda Asur kralları, Zagros Dağları’ndaki Med beyliklerine düzenli seferler yaptı ve onlardan vergi aldı. Bu dönemde Medler, birbirinden bağımsız küçük beyliklerden oluşuyordu. Asur İmparatorluğu’nu Asur yazımızda anlattık.

Deiokes ve Ekbatana

Herodotos’a göre Med beyliklerini birleştiren ilk kral Deiokes’tir. Adaletiyle tanınan Deiokes, halk tarafından kral seçilmiş ve bugünkü Hemedan’da, iç içe yedi surla çevrili Ekbatana şehrini başkent olarak kurdurmuştu. Asur kayıtlarında geçen ve II. Sargon tarafından M.Ö. 715’te sürgüne gönderilen Daiukku adlı bir yerel bey, bazı tarihçilerce Deiokes ile eşleştirilir. Herodotos ayrıca Medlerin altı kabileden oluştuğunu yazar; bunlardan biri, sonradan rahip sınıfı olarak tanınacak olan Magoi, yani Mecusilerdir.

Kyaksares ve Ninova’nın düşüşü

Herodotos’a göre Medler bir dönem İskitlerin egemenliğine girdi; Kyaksares, İskit beylerini bir ziyafette sarhoş edip öldürterek bu egemenliğe son verdi. Kyaksares orduyu yeniden düzenledi ve Babil kralı Nabopolassar’la ittifak kurdu. M.Ö. 612’de Med ve Babil orduları Asur başkenti Ninova’yı yıktı. Bu olay, yüzyıllardır Yakın Doğu’ya hâkim olan Asur İmparatorluğu’nun sonu oldu.

Kızılırmak’ta bir güneş tutulması

Batıya ilerleyen Medler, Anadolu’da Lidya Krallığı ile karşılaştı. Beş yıl süren savaş, M.Ö. 585’te Kızılırmak yakınlarında yapılan bir meydan savaşı sırasında aniden gerçekleşen güneş tutulmasıyla son buldu. Herodotos’a göre iki taraf bu olayı bir işaret sayarak barış yaptı ve Kızılırmak sınır kabul edildi. Barış, Lidya kralı Alyattes’in kızının Kyaksares’in oğlu Astyages ile evlenmesiyle pekiştirildi. Bu hikâyeyi Lidya yazımızda da ele aldık.

Astyages ve Med Krallığı’nın sonu

Son Med kralı Astyages, torunu Pers Kiros tarafından tahttan indirildi. Herodotos bu olayı rüyalar, kehanetler ve intikamla dolu bir hikâyeyle anlatır: Astyages’in cezalandırdığı komutanı Harpagos, Kiros’un yanına geçmişti. Babil kayıtları da M.Ö. 550 civarında Astyages’in ordusunun ayaklanarak kralını Kiros’a teslim ettiğini doğrular. Bu tarihten sonra Medler, Pers İmparatorluğu’nun en önemli ikinci halkı oldu; antik kaynaklarda “Medler ve Persler” ifadesi bu yüzden sık geçer.

Med dili ve Kürtlerle bağ tartışması

Med dili, Eski İranî dillerden biridir; ancak bu dille yazılmış bir metin bulunamamıştır. Dil, Eski Farsçaya geçen bazı kelimelerden ve kişi adlarından tanınır. Medlerle Kürtler arasında bir bağ olup olmadığı da uzun süredir tartışılır. Bazı görüşler Medleri Kürtlerin ataları olarak görürken, pek çok tarihçi ve dilbilimci bu bağın kanıtlanamadığını vurgular. Zerdüştlüğün Medler döneminde mi yoksa daha sonra mı yayıldığı da bilim dünyasında farklı biçimlerde yorumlanır.

Kutsal kitaplarda Medler

Medler, Tevrat’ın ve İncil’in çeşitli bölümlerinde de geçer. Daniel Kitabı’nda “Medlerin ve Perslerin değişmez yasası” ifadesi yer alır; Babil’e karşı ayaklanacak bir halk olarak Medlerden söz edilir. Bu anlatılar, Medlerin antik dünyanın hafızasında ne kadar güçlü bir iz bıraktığını gösterir.

Bu konu kanalımızda bölümler hâlinde de yayımlandı: 2. bölüm.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Herodotos, Tarih
2. Amélie Kuhrt, The Ancient Near East c. 3000–330 BC