Bitinya Krallığı: İzmit’ten Bursa’ya Trak Kökenli Bir Devlet

Bitinya, Marmara Denizi’nin güneydoğusunda, bugünkü Kocaeli, Sakarya, Bursa ve Bilecik çevresini içine alan bölgenin antik adıdır. Burada yaşayan Bitinler, Trakya’dan Anadolu’ya geçen bir halktı. M.Ö. 4. yüzyılın sonundan M.Ö. 74’e kadar bu topraklarda hüküm süren Bitinya Krallığı, İzmit ve Bursa gibi bugün hâlâ yaşayan büyük şehirlerin temelini attı. Yüzyıllar sonra aynı bölge, Osmanlı Devleti’nin doğduğu topraklar olacaktı.

Trakya’dan Anadolu’ya

Antik yazarlara göre Bitinler, Trakya’dan gelerek Anadolu’nun kuzeybatısına yerleşmişti. Bölgenin kıyılarında ise M.Ö. 7. yüzyıldan itibaren Miletos ve Megara gibi Yunan şehirlerinin kurduğu koloniler vardı; Kalkhedon, yani bugünkü Kadıköy, bunlardan biridir. Pers egemenliği döneminde Bitin beyleri, kendi yerel yönetimlerini korumayı başardı. Büyük İskender’in komutanlarından biri Bitinya’yı almak istediğinde, Bitin beyi Bas onu yenerek ülkesinin bağımsızlığını korudu.

Zipoites ve I. Nikomedes

Bas’ın oğlu Zipoites, İskender’in ölümünden sonra Lysimakhos’a karşı başarıyla direndi ve M.Ö. 297’de kral unvanını aldı. Oğlu I. Nikomedes, kardeşiyle yaptığı taht mücadelesinde Kelt kabilelerini paralı asker olarak Anadolu’ya davet etti. Bu karar, Anadolu’nun kaderini değiştirdi: Galatlar yüzyıllar boyunca Orta Anadolu’da yaşayacaktı. Bu hikâyeyi Galatlar yazımızda anlattık. Nikomedes, M.Ö. 3. yüzyılın ortasında İzmit Körfezi’nin kıyısında Nikomedia’yı kurdu ve başkent yaptı. Bugünkü İzmit adı, Nikomedia’dan gelir.

I. Prusias ve Bursa

Bitinya’nın en güçlü kralı I. Prusias’tır. Prusias, komşu şehirleri ele geçirerek krallığı genişletti; Marmara kıyısındaki Kios’u ve Myrleia’yı aldı. Uludağ’ın eteklerinde kurduğu ve kendi adını verdiği Prusa, bugünkü Bursa’nın temelidir. Rivayete göre Prusias’ın sarayına sığınan Kartacalı ünlü komutan Hannibal, şehrin kuruluşunda krala yardım etmişti.

Hannibal’in hikâyesi Bitinya’da sona erdi. Roma’nın ezeli düşmanı olan komutan, Romalılara karşı savaştığı yıllardan sonra Anadolu’ya kaçmış ve Bitinya sarayına sığınmıştı. Roma, Hannibal’in teslim edilmesini isteyince, komutan Gebze yakınlarındaki Libyssa’da zehir içerek hayatına son verdi.

II. Prusias ve Roma’nın gölgesi

I. Prusias’ın oğlu II. Prusias döneminde Bitinya, giderek Roma’nın gölgesine girdi. II. Prusias, Bergama Krallığı ile uzun bir savaşa girdi; ancak Roma’nın baskısıyla barış yapmak zorunda kaldı. Antik yazarlar, onun Roma senatosu karşısındaki aşırı boyun eğici tavrını alaycı bir dille anlatır. II. Prusias, sonunda kendi oğlu II. Nikomedes tarafından tahttan indirilerek öldürüldü.

Son krallar ve Roma’ya vasiyet

II. Nikomedes ve III. Nikomedes dönemlerinde Bitinya, Kapadokya ve Paflagonya üzerinde etkili olmak için Pontus Krallığı ile rekabet etti. IV. Nikomedes ise Pontus Kralı VI. Mithridates tarafından iki kez tahtından edildi ve her seferinde Roma’nın yardımıyla geri döndü. Bu mücadeleyi Pontus Krallığı yazımızda anlattık. IV. Nikomedes M.Ö. 74’te ölürken krallığını vasiyetle Roma’ya bıraktı. Bu vasiyet, Roma ile Mithridates arasındaki son büyük savaşı başlattı. Savaşın ardından Bitinya, Pontus’un batı kısmıyla birleştirilerek bir Roma eyaleti oldu.

Bitinya’nın mirası

Bitinya, Roma ve Bizans dönemlerinde de önemini korudu. İmparator Diocletianus, Nikomedia’yı imparatorluğun doğudaki başkenti yaptı. 325’te İznik’te, yani antik Nikaia’da toplanan ilk büyük kilise konsili, Hristiyanlık tarihinin dönüm noktalarından biri oldu. Yüzyıllar sonra ise Bitinya’nın Söğüt, Bilecik, Bursa ve İznik gibi şehirleri, Osman Gazi ve Orhan Gazi döneminde Osmanlı’nın doğduğu topraklar oldu.

Bu konu kanalımızda bölümler hâlinde de yayımlandı: 1. bölüm ve 2. bölüm.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Mansel, Arif Müfid (1995). Ege ve Yunan Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
2. Sevin, Veli (2001). Anadolu'nun tarihi coğrafyası. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
3. "Bithynia'daki Antik Kentler". Mootol Kültür Sanat. Araştırma Yazı.
4. Strabon, Geographika, çev. Adnan Pekman, Antik Anadolu Coğrafyası (12-13-14), Arkeoloji Sanat Yayınları, İstanbul, 1991.
5. Herodotos. Herodot Tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. İstanbul, 2002
6. Strabon, Geographika
7. Stephen Mitchell, Anatolia: Land, Men, and Gods in Asia Minor