Hurriler ve Mitanni Krallığı: Hititlerin Gölgesindeki Güç

Hurriler, M.Ö. 3. binyılın sonlarından itibaren Güneydoğu Anadolu, Kuzey Suriye ve Kuzey Mezopotamya’da yaşayan bir halktır. M.Ö. 16. yüzyılda bu topraklarda kurulan Mitanni Krallığı, bir süre Mısır, Babil ve Hititlerle eşit bir güç olarak anıldı. Hurrilerin dili, inançları ve mitolojisi, Hititler aracılığıyla bütün Anadolu’yu ve hatta antik Yunan dünyasını etkiledi.

Hurrilerin ortaya çıkışı

Hurriler, bilinen büyük dil ailelerinden hiçbirine mensup olmayan bir dil konuşuyordu. Dilbilimciler Hurrice ile yüzyıllar sonra Doğu Anadolu’da konuşulan Urartuca arasında yakın bir akrabalık bulunduğunu tespit etmiştir. Hurrilerin en eski merkezlerinden biri, bugünkü Suriye’deki Urkeş şehriydi. M.Ö. 2. binyılın başından itibaren Hurri toplulukları, Kuzey Mezopotamya’dan Akdeniz kıyılarına kadar geniş bir alana yayıldı.

Mitanni Krallığı

M.Ö. 16. yüzyılda Hurri toplulukları, Mitanni adıyla bilinen güçlü bir krallık altında birleşti. Asur kaynaklarında “Hanigalbat” olarak da anılan krallığın başkenti Vaşşukanni’ydi; bu şehrin yeri bugün hâlâ kesin olarak bilinmiyor, ancak Türkiye-Suriye sınırına yakın bir yerde olduğu düşünülüyor. Mitanni’yi ilginç kılan bir özellik, yönetici sınıfın Hint-Ari kökenli isimler taşıması ve Hint tanrılarına tapmasıdır. Mitanni kralı ile Hitit kralı arasında yapılan bir antlaşmada Mitra, Varuna ve İndra gibi tanrıların adı tanık olarak geçer.

Savaş arabaları ve atlar

Mitanni, hafif savaş arabalarının ustalıkla kullanıldığı bir ordu kurdu. “Maryannu” adı verilen savaş arabası savaşçıları, toplumun ayrıcalıklı bir sınıfını oluşturuyordu. Hattuşa’da bulunan ve Mitannili at terbiyecisi Kikkuli’ye atfedilen bir metin, savaş atlarının nasıl eğitileceğini gün gün anlatır. Metinde kullanılan bazı terimler, Mitanni yönetici sınıfının Hint-Ari diliyle ilgilidir.

Mısır ile ilişkiler

M.Ö. 15. yüzyılda Mitanni, Suriye’nin denetimi için Mısır’la savaştı. Firavun III. Thutmosis’in seferleri, Mitanni’yi bir süre zor durumda bıraktı. Ancak kısa süre sonra iki devlet arasında bir yakınlaşma başladı. Mitanni krallarının kızları Mısır firavunlarıyla evlendirildi. Mısır’daki Amarna arşivinde bulunan mektuplar arasında, Mitanni Kralı Tuşratta’nın firavunlara yazdığı mektuplar da vardır. Bu mektuplar, dönemin büyük krallarının birbirleriyle “kardeş” diye yazıştığı bir uluslararası düzeni gösterir.

Hititlerle mücadele ve yıkılış

M.Ö. 14. yüzyılda Hitit Kralı I. Şuppiluliuma, Mitanni’ye karşı büyük bir sefer düzenledi ve başkent Vaşşukanni’yi yağmaladı. Kral Tuşratta kısa süre sonra bir suikastla öldürüldü. Mitanni, bundan sonra önce Hititlerin himayesinde küçük bir krallık olarak kaldı, ardından yükselen Asur’un saldırılarıyla M.Ö. 13. yüzyılda tamamen ortadan kalktı. Bu mücadeleyi Hitit Uygarlığı yazımızda, Asur’un yükselişini ise Asurlular yazımızda anlattık.

Hurri mitolojisi

Hurrilerin en önemli tanrısı fırtına tanrısı Teşup, eşi ise tanrıça Hepat’tı. Hurri mitolojisinin en ünlü anlatısı, “Gökyüzünde Krallık” olarak bilinen ve tanrılar arasındaki iktidar mücadelesini anlatan Kumarbi efsanesidir. Bu efsanede gökyüzünün hâkimiyeti, tanrılar arasında şiddetli mücadelelerle el değiştirir. Hesiodos’un anlattığı Yunan tanrılarının köken hikâyesi ile Kumarbi efsanesi arasındaki benzerlikler, Hurri mitolojisinin Ege dünyasını da etkilediğini düşündürür. Hititlerin Yazılıkaya tapınağındaki tanrı alayında da tanrıların Hurrice adları kullanılır.

Hurrilerin mirası

Hurriler müzik tarihine de iz bıraktı. Suriye’deki Ugarit’te bulunan ve yaklaşık 3400 yıl öncesine tarihlenen Hurrice bir ilahi, notaları büyük ölçüde korunmuş bilinen en eski melodilerden biridir. Hurrilerin kültürü, Hititler ve Urartular aracılığıyla Anadolu’da uzun süre yaşamaya devam etti.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Gernot Wilhelm, The Hurrians
2. Ekrem Akurgal, Anadolu Uygarlıkları