Seleukos İmparatorluğu: İskender’in Mirasından Roma’ya

Seleukos İmparatorluğu, Büyük İskender’in ölümünden sonra onun generalleri arasında paylaşılan topraklar üzerinde kurulan Helenistik devletlerin en büyüğüdür. En geniş döneminde Ege kıyılarından Hindistan sınırına kadar uzanıyordu. Başkentleri önce Dicle kıyısındaki Seleukeia, ardından bugünkü Antakya oldu. İmparatorluk, yaklaşık iki buçuk asır sonra Roma’nın Doğu Akdeniz’e gelişiyle tarihe karıştı.

Seleukos’un yükselişi

İskender M.Ö. 323’te Babil’de ani bir şekilde öldüğünde, geride devleti yönetecek yetişkin bir varis yoktu. Generalleri, yani “diadokhlar”, imparatorluğu paylaşmak için uzun yıllar sürecek savaşlara giriştiler. Bu generallerden Seleukos, önce Babil valiliğini aldı; rakibi Antigonos’tan kaçmak zorunda kalsa da M.Ö. 312’de Babil’e geri döndü. Bu tarih, Seleukos Çağı adıyla yüzyıllarca bir takvim başlangıcı olarak kullanıldı. İskender’in Perslere karşı seferini Biga Çayı yazımızda anlattık.

Doğuya ve batıya genişleme

Seleukos doğuda İran’ı ve Orta Asya’yı hâkimiyeti altına aldı. Hindistan’daki Maurya hükümdarı Çandragupta ile yaptığı antlaşmayla bazı doğu topraklarını bıraktı ve karşılığında 500 savaş fili aldı. Bu filler, M.Ö. 301’deki İpsos Savaşı’nda Antigonos’un yenilmesinde belirleyici oldu. Savaştan sonra Suriye’yi alan Seleukos, Asi Nehri kıyısında Antakya’yı kurdu. M.Ö. 281’de Manisa yakınlarındaki Kurupedion Savaşı’nda Lysimakhos’u yenerek Anadolu’yu da ele geçirdi; ancak aynı yıl Avrupa’ya geçtiğinde suikaste kurban gitti.

Geniş bir etki alanı

Seleukos hükümdarları, farklı dillerin, dinlerin ve kültürlerin yaşadığı geniş bir coğrafyayı yönetiyordu. Bu toprakları bir arada tutmak kolay değildi. M.Ö. 3. yüzyılın ortasında doğudaki Baktriya bağımsızlığını ilan etti, İran’da ise Partlar güçlenmeye başladı. Batıda da Mısır’daki Ptolemaioslarla Suriye için yapılan savaşlar ve Anadolu’daki Galatlar ile Bergama Krallığı gibi yeni güçler imparatorluğu zorluyordu.

Kültürel değişimler

Seleukoslar, yönettikleri topraklarda çok sayıda yeni şehir kurdu ya da eski şehirleri Yunan tarzında yeniden düzenledi. Bu şehirler tiyatroları, gimnasionları ve agoralarıyla Yunan kültürünün yayılmasında önemli rol oynadı. Ancak Helenleşme tek yönlü bir süreç değildi: Babil’de çivi yazısı ve gökbilim geleneği sürdü, yerel tanrılar Yunan tanrılarıyla birlikte tapınılmaya devam etti. Bu karışım, Helenistik çağın en belirgin özelliği oldu.

Seleukos ordusu

Seleukos ordusunun çekirdeği, uzun mızraklı Makedon falanksı ve ağır süvarilerdi. Ordunun en dikkat çekici unsuru ise Hindistan’dan getirilen savaş filleriydi. Tırpanlı savaş arabaları ve zırhlı katafrakt süvarileri de kullanılıyordu. III. Antiokhos döneminde bu ordu, doğuda büyük başarılar kazandı.

İç savaşlar ve çöküş

III. Antiokhos, Roma’ya karşı giriştiği savaşta M.Ö. 190’da Manisa yakınlarındaki Magnesia’da ağır bir yenilgiye uğradı. M.Ö. 188’deki Apameia Barışı’yla Toros Dağları’nın batısındaki Anadolu topraklarını kaybetti ve büyük bir savaş tazminatı ödemeyi kabul etti. IV. Antiokhos döneminde Kudüs’te başlayan Makabi İsyanı, imparatorluğun güneyde de zayıfladığını gösterdi.

Bundan sonra hanedan içindeki taht kavgaları devleti tüketti. Partlar Mezopotamya’yı aldı; Ermeni Kralı Tigranes bir süre Suriye’yi yönetti. M.Ö. 64’te Romalı komutan Pompeius, Suriye’yi bir Roma eyaletine dönüştürerek Seleukos hanedanına son verdi. Sonrasını Roma İmparatorluğu yazımızda anlattık.

Bu konu kanalımızda bölümler hâlinde de yayımlandı: 1. bölüm ve 2. bölüm.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Polybios, Historiai
2. Appianos, Syriaka
3. Susan Sherwin-White, Amélie Kuhrt, From Samarkhand to Sardis