Ahhiyawa Nedir? Hitit Belgelerindeki Gizemli Krallık ve Akalar

Ahhiyawa, Hitit devlet arşivlerinde M.Ö. 15. ve 13. yüzyıllar arasında adı geçen, Batı Anadolu’da etkili olan ama yeri kesin olarak belirlenemeyen bir krallıktır. Hitit kralları bazı mektuplarında Ahhiyawa kralına “kardeşim” diye hitap etti; bir dönem bu ülkenin kralı Mısır, Babil ve Asur krallarıyla birlikte “büyük krallar” arasında sayıldı. Ahhiyawa’nın kimliği ise yaklaşık yüz yıldır tarihçiler arasında tartışılıyor: Bu krallık, Homeros’un destanlarındaki Akalar mıydı?

Bir isim, iki görüş

Hitit başkenti Hattuşa’da, bugünkü Boğazkale’de bulunan çivi yazılı tabletlerde ülkenin adı önce “Ahhiya”, sonra “Ahhiyawa” biçiminde geçer. 1924’te İsviçreli dilbilimci Emil Forrer, bu adı Homeros’un Akhaioi, yani Akalar adıyla ilişkilendirdi. Forrer, Hitit metinlerindeki bazı kişi adlarını da Yunan destanlarının kahramanlarıyla eşleştirdi. Alman Hititolog Ferdinand Sommer ise 1932’de yayımladığı kapsamlı çalışmada bu eşleştirmelere karşı çıktı. Bilim dünyası uzun yıllar bu iki görüş arasında bölündü.

Bugün ağır basan görüş

Günümüzde araştırmacıların büyük çoğunluğu, Ahhiyawa’nın Ege’deki Miken Yunan dünyasını ya da onun içindeki güçlü bir krallığı ifade ettiğini düşünüyor. Bu krallığın merkezinin Mykenai mi, Thebai mi yoksa başka bir yer mi olduğu ise hâlâ tartışmalıdır. Miken yazısı Linear B ile yazılmış tabletlerde de benzer bir adın geçtiği ileri sürülmüştür. Milet’te bulunan Miken seramikleri ve yapı kalıntıları, Ege’den gelenlerin Anadolu kıyısında gerçekten var olduğunu gösterir.

Hitit belgelerinde Ahhiyawa

Ahhiyawa’dan söz eden en eski metinlerden biri, Madduwatta adlı bir Batı Anadolu beyinin Hitit kralına karşı tutumunu anlatır. Metinde “Ahhiya adamı” olarak anılan Attarissiya, Madduwatta’ya saldırır; Madduwatta ancak Hitit ordusunun yardımıyla kurtulabilir.

Hitit Kralı II. Murşili’nin yıllıklarına göre, Hititlerin batıdaki büyük rakibi Arzawa’nın kralı Uhhaziti, Ahhiyawa kralıyla iş birliği yapmıştı. Aynı dönemde Hititlerin Millawanda dediği Milet de Ahhiyawa’nın yanında yer aldı.

1. yüzyıla ait ve “Tavagalava Mektubu” olarak bilinen metinde ise Hitit Kralı III. Hattuşili, Ahhiyawa kralına “kardeşim” diye seslenir. Mektupta Piyamaradu adlı bir maceraperestin Millawanda üzerinden Hitit topraklarına akınlar yaptığından yakınır ve onun teslim edilmesini ister. Mektupta iki kralın Wilusa yüzünden yaşadığı bir anlaşmazlığın geride kaldığından da söz edilir.

Hitit Kralı IV. Tuthalya’nın Amurru kralıyla yaptığı antlaşmada ise büyük krallar listesine yazılan Ahhiyawa kralının adı sonradan silinmiştir. Aynı metin, Ahhiyawa gemilerinin Asur’la ticaret yapmasını yasaklar. Tarihçiler bu silintiyi, Ahhiyawa’nın Anadolu’daki gücünün azaldığının bir işareti olarak yorumlar.

Wilusa ve Truva

Ahhiyawa tartışmasını daha da ilginç kılan, Hitit metinlerindeki Wilusa’dır. Pek çok araştırmacı Wilusa’yı Homeros’un İlion’u, yani Truva ile eşleştirir. Hitit Kralı II. Muvatalli ile Wilusa kralı Alaksandu arasında yapılan antlaşma ünlüdür; Alaksandu adının, Truvalı Paris’in destandaki diğer adı Aleksandros’u çağrıştırması dikkat çekmiştir. Truva’yı Truva Uygarlığı yazımızda, Batı Anadolu’nun Luvi dünyasını ise Luviler yazımızda anlattık.

Ege ile Anadolu arasında

M.Ö. 1200 civarında Hitit İmparatorluğu ve Miken sarayları çöktüğünde, Ahhiyawa adı da belgelerden kayboldu. Geride, Ege ile Anadolu arasında yüzyıllar süren ilişkilerin izlerini taşıyan bir avuç tablet kaldı. Bu tabletler, Truva Savaşı efsanesinin arkasında gerçek siyasi olayların bulunup bulunmadığı sorusunun da anahtarıdır. Hititlerin tarihini Hitit Uygarlığı yazımızda bulabilirsin.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Gary M. Beckman, Trevor R. Bryce, Eric H. Cline, The Ahhiyawa Texts
2. Trevor Bryce, The Kingdom of the Hittites