Luviler Kimdir? Anadolu Hiyeroglifleriyle Yazan Unutulmuş Halk

Luviler, M.Ö. 2. ve 1. binyıllarda Anadolu’nun batısında, güneyinde ve güneydoğusunda yaşayan, Hint-Avrupa dil ailesine mensup bir halktır. Hititlerle akraba bir dil konuşan Luviler, kendilerine özgü bir hiyeroglif yazısı da kullandı. Uzun süre Hititlerin gölgesinde kalan Luviler, son yıllarda hem bilim dünyasında hem de sosyal medyada yeniden ilgi görmeye başladı. Ancak bu ilginin bir kısmı, kanıtlara dayanmayan abartılı iddialarla birlikte geldi.

Luviya ülkesi

Luvilerin adı ilk kez Hitit kanunlarında “Luviya” biçiminde geçer. Bu ad, Hititlerin batısında ve güneyinde kalan toprakları ifade ediyordu. Batı Anadolu’daki Arzawa krallıkları, Çukurova’daki Kizzuvatna ve Toroslar çevresindeki Tarhuntaşşa gibi bölgelerde Luvice konuşan topluluklar yaşıyordu. Luvice, Hitit İmparatorluğu’nun geç döneminde imparatorluğun pek çok yerinde, belki de Hititçeden daha yaygın biçimde konuşulan bir dildi. Hititlerin tarihini Hitit Uygarlığı yazımızda anlattık.

Luvi dili ve Anadolu hiyeroglifleri

Luvice iki farklı yazıyla kayda geçti. Hititler, Luvice bazı metinleri kendi kullandıkları çivi yazısıyla yazıya geçirdi. Luviler ise bunun yanında resim benzeri işaretlerden oluşan bir hiyeroglif yazısı kullandı. Uzun süre “Hitit hiyeroglifleri” olarak anılan bu yazının aslında Luvice yazmak için kullanıldığı anlaşılınca, bugün daha çok “Luvi hiyeroglifleri” ya da “Anadolu hiyeroglifleri” olarak adlandırılıyor. Hitit kralları da mühürlerinde ve kaya anıtlarında bu yazıyı kullanmıştı.

Karatepe yazıtı

Luvi hiyerogliflerinin çözülmesinde en büyük adım, Osmaniye’deki Karatepe-Aslantaş’ta atıldı. 1946’da Türk arkeolog Halet Çambel ve Alman bilim insanı Helmuth Theodor Bossert’in başlattığı kazılarda, M.Ö. 8. yüzyıla ait iki dilli bir yazıt bulundu. Aynı metnin hem Fenike dilinde hem de Luvi hiyeroglifleriyle yazılmış olması, bilim insanlarına Luvi yazısını okuma imkânı verdi. Karatepe, bu yüzden Anadolu arkeolojisinin en önemli yerlerinden biridir.

Geç Hitit şehirleri

M.Ö. 1200 civarında Hitit İmparatorluğu çöktükten sonra, Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye’de bir dizi şehir devleti ortaya çıktı. Bugünkü Gaziantep sınırındaki Kargamış, Malatya’daki Arslantepe, Adıyaman çevresindeki Kummuh ve Maraş’taki Gurgum bunların başında gelir. Tarihçilerin “Geç Hitit” dediği bu devletler, anıtsal yazıtlarını büyük ölçüde Luvi hiyeroglifleriyle yazdı. Bu krallıklar, M.Ö. 8. yüzyılda birer birer Asur İmparatorluğu’na katıldı; bu dönemi Asurlular yazımızda anlattık.

Luviler ve Truva

Luvilerin Batı Anadolu’daki varlığı, Truva tartışmasını da yakından ilgilendirir. Hitit belgelerinde geçen ve pek çok araştırmacının Truva ile eşleştirdiği Wilusa, Luvice konuşulan bir bölgedeydi. 1995’te Truva kazılarında Luvi hiyeroglifleriyle yazılmış bir tunç mühür bulunması, şehrin Luvi kültür çevresinin bir parçası olduğu görüşünü güçlendirdi. Bu konuyu Truva yazımızda ve Ahhiyawa yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Luvilerin mirası

Luvice, Hitit İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra da Anadolu’nun güneyinde ve batısında yaşamaya devam etti. Klasik çağda konuşulan Likçe ve Karca gibi diller, Luvice ile yakından akrabadır. Likyalıları Likya yazımızda anlattık.

Gizem ve gerçek

Son yıllarda Luvilerle ilgili bazı popüler anlatılar, onları Batı Anadolu’da büyük bir imparatorluk kurmuş ve Tunç Çağı’nın çöküşüne yol açmış kayıp bir uygarlık olarak tanıttı. Bu iddiaların bir kısmı, gerçekliği şüpheli ya da sahte olduğu anlaşılan belgelere dayanıyordu. Bilim dünyası ise Luvileri, bir imparatorluk değil, Anadolu’nun geniş bir bölümüne yayılmış ve ortak bir dili paylaşan topluluklar olarak görür. Luvilerin gerçek hikâyesi, efsanelere ihtiyaç duymayacak kadar ilgi çekicidir.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. H. Craig Melchert (ed.), The Luwians
2. Halet Çambel, Corpus of Hieroglyphic Luwian Inscriptions II: Karatepe-Aslantaş