Frigler Kimdir? Kral Midas, Gordion ve Kybele’nin Uygarlığı

Frigler, Hitit İmparatorluğu’nun M.Ö. 1200 civarında çökmesinin ardından Orta ve Batı Anadolu’da güçlenen bir halktır. Başkentleri Gordion, bugünkü Ankara’nın Polatlı ilçesindeki Yassıhöyük’tedir. Frigler denince akla ilk gelen isim, dokunduğu her şeyi altına çevirdiği anlatılan Kral Midas’tır. Ancak Frig uygarlığı efsanelerin çok ötesinde, Anadolu’nun inanç, sanat ve mutfak tarihine kalıcı izler bırakmıştır.

Balkanlardan Anadolu’ya

Antik yazarlara göre Frigler, Balkanlarda “Bryg” adıyla bilinen bir topluluktan geliyordu ve Anadolu’ya Trakya üzerinden geçmişti. Hititlerin çöküşüyle oluşan boşlukta Sakarya Nehri çevresine yerleşen Frigler, M.Ö. 9. ve 8. yüzyıllarda güçlü bir krallık kurdu. Herodotos, Mısır kralı Psammetikhos’un en eski halkı bulmak için yaptırdığı bir deneyi anlatır: Kimseyle konuşturulmadan büyütülen iki çocuğun ilk söylediği kelime, Frigcede ekmek anlamına gelen “bekos” olmuştu. Bu yüzden Mısırlılar, Frigleri dünyanın en eski halkı kabul etmişti. Friglerden önceki Anadolu’yu Hitit Uygarlığı yazımızda anlattık.

Gordion ve Midas

Frig krallarının en ünlüsü, M.Ö. 8. yüzyılın sonunda hüküm süren Midas’tır. Asur kayıtlarında “Muşkili Mita” olarak geçen bu kral, Asur kralı II. Sargon ile önce rekabet etmiş, sonra anlaşma yoluna gitmişti. Gordion’daki dev mezar tepelerinin en büyüğü, “Midas Tümülüsü” adıyla anılır; ancak bugün araştırmacılar bu mezarın Midas’ın babasına ya da başka bir krala ait olduğunu düşünüyor. Ardıç ve çam kütüklerinden yapılmış mezar odası, dünyanın ayakta kalan en eski ahşap yapılarından biridir.

Gordion’la ilgili bir başka ünlü hikâye, “Gordion düğümü”dür. Efsaneye göre Gordion’daki bir arabaya bağlanmış karmaşık düğümü çözen kişi Asya’nın hâkimi olacaktı. Büyük İskender, M.Ö. 333’te Gordion’a geldiğinde düğümü kılıcıyla kesti.

Frig hikâyeleri

Midas’la ilgili en bilinen efsane, şarap tanrısı Dionysos’tan dokunduğu her şeyin altına dönüşmesi dileğidir. Dilek kısa sürede bir lanete dönüşür, çünkü yemek ve içecekler de altına dönüşmektedir. Midas, laneti Lidya’daki Paktolos Çayı’nda yıkanarak sona erdirir. Başka bir efsanede ise Apollon ile Pan arasındaki müzik yarışmasında Pan’ı kazanan ilan eden Midas’ın kulakları, öfkelenen Apollon tarafından eşek kulağına çevrilir. Lidya mitolojisini Lidyalılar yazımızda anlattık.

Friglerde inanç

Friglerin en önemli tanrıçası, Frig yazıtlarında “Matar”, yani “Ana” olarak anılan ve sonradan Kybele adıyla tanınan Ana Tanrıça’ydı. Eskişehir’in Han ilçesindeki Yazılıkaya’da, yani Midas Şehri’nde kayalara oyulmuş anıtsal cepheler, bu tanrıçaya adanmış kutsal alanlardı. Kybele inancı daha sonra Yunan ve Roma dünyasına da yayıldı. Frig dili, Yunan alfabesine benzeyen bir alfabeyle yazılmış ve yüzyıllar boyunca kullanılmıştır.

Yaşam ve sanat

Frigler ahşap işçiliği, dokumacılık ve madencilikte ustaydı. Gordion’da bulunan çakıl taşı mozaikler, bilinen en eski mozaik örnekleri arasındadır. Bronz kemer tokaları ve iğneler, Frig zanaatkârlığının ünlü ürünleriydi. Friglere atfedilen sivri uçlu başlık ise çok daha uzun bir yolculuk yaptı: “Frig başlığı” Fransız Devrimi’nde özgürlüğün sembolü oldu ve 2024 Paris Olimpiyatları’nın maskotlarına da ilham verdi.

2700 yıllık bir cenaze ziyafeti

Midas Tümülüsü’nde bulunan kapların içindeki kalıntılar, 20. yüzyılın sonunda modern yöntemlerle incelendi. Analizler, cenaze töreninde koyun ya da keçi etiyle mercimekten yapılan baharatlı bir yemek yendiğini ve üzüm şarabı, arpa birası ve bal şarabı karışımı bir içki içildiğini ortaya koydu. Bu bulgular, Frig mutfağına dair bildiklerimizin en çarpıcı kaynağıdır.

Frigya’nın sonu

M.Ö. 7. yüzyılın başında Kafkasya üzerinden gelen Kimmerler, Frigya’yı yağmaladı. Strabon’a göre Midas, bu felaketin ardından hayatına son verdi. Frigya daha sonra Lidya’nın, ardından Pers İmparatorluğu’nun egemenliğine girdi. Frig toprakları M.Ö. 3. yüzyılda Galatlar’ın yurdu oldu.

Bu konu kanalımızda bölümler hâlinde de yayımlandı: 1. bölüm ve 2. bölüm.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. C. Brian Rose (ed.), The Archaeology of Phrygian Gordion, Royal City of Midas
2. Lynn E. Roller, In Search of God the Mother: The Cult of Anatolian Cybele