Cumhuriyet Nasıl İlan Edildi? 29 Ekim 1923’ün Perde Arkası

29 Ekim 1923 akşamı Türkiye Büyük Millet Meclisi, yeni Türk devletinin yönetim biçiminin cumhuriyet olduğunu ilan etti ve Mustafa Kemal Paşa’yı ilk cumhurbaşkanı seçti. Bu karar, dört yıl süren Millî Mücadele’nin siyasi sonucuydu. Ancak cumhuriyetin ilanı bir anda gerçekleşmedi; arkasında saltanatın kaldırılmasıyla başlayan, Lozan’la güç kazanan ve bir kabine kriziyle sonuçlanan bir süreç vardı.

Saltanatın kaldırılması

Büyük Taarruz’la kazanılan zaferin ardından, Ekim 1922’nin sonunda Müttefikler barış konferansına hem Ankara’yı hem de İstanbul hükümetini davet etti. Bu çift başlılık, Ankara’da büyük tepki yarattı. 1 Kasım 1922’de TBMM, saltanatı halifelikten ayırarak kaldırdı. Son padişah VI. Mehmed Vahdeddin, iki hafta kadar sonra bir İngiliz savaş gemisiyle İstanbul’dan ayrıldı. Meclis, Abdülmecid Efendi’yi yalnızca halife olarak seçti. Böylece Osmanlı saltanatı sona ermişti, ancak yeni devletin yönetim biçimi henüz adıyla tanımlanmamıştı. Bu zaferin hikâyesini Ağustos zaferleri yazımızda anlattık.

Lozan ve başkent kararı

24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması, yeni Türk devletinin bağımsızlığını uluslararası alanda tescil etti. Ekim başında işgal kuvvetleri İstanbul’dan ayrıldı. 13 Ekim 1923’te ise Ankara, yeni devletin başkenti ilan edildi. Bu kararın arka planını Ankara’nın başkent oluşu yazımızda ele aldık.

Kabine krizi

O dönemde TBMM, “meclis hükümeti” sistemiyle yönetiliyordu: Bakanlar Meclis tarafından tek tek seçiliyordu. Ekim 1923’ün sonunda Fethi Bey hükümeti istifa etti ve Meclis yeni bakanlar üzerinde anlaşamadı. Mustafa Kemal Paşa, bu krizin ancak yönetim biçiminin açıkça belirlenmesiyle çözülebileceğini düşünüyordu. Nutuk’ta anlattığına göre, 28 Ekim akşamı Çankaya Köşkü’nde verdiği yemekte arkadaşlarına, “Efendiler, yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz” dedi. Aynı gece İsmet Paşa ile birlikte Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nda yapılacak değişikliğin taslağını hazırladı.

29 Ekim 1923

Ertesi gün Meclis’te uzun tartışmalar yapıldı. Akşam saatlerinde kabul edilen değişiklikle “Türkiye Devleti’nin şekl-i hükümeti cumhuriyettir” hükmü anayasaya girdi. Ardından yapılan oylamada Mustafa Kemal Paşa, oylamaya katılan 158 milletvekilinin oyuyla ilk cumhurbaşkanı seçildi. Haber Ankara’da ve yurdun dört bir yanında 101 pare top atışıyla kutlandı. İsmet Paşa, cumhuriyetin ilk başbakanı oldu.

Tepkiler

Cumhuriyetin ilanı halkın büyük bölümünde sevinçle karşılandı. Ancak bazı İstanbul gazeteleri ve Millî Mücadele’nin önde gelen isimlerinden Rauf Bey gibi bazı devlet adamları, kararın aceleyle alındığını ve halifeliğin geleceğinin belirsiz kaldığını öne sürdü. Bu tartışmalar, kısa süre sonra kurulacak ilk muhalefet partisinin de zeminini oluşturdu. 3 Mart 1924’te halifeliğin kaldırılması ve Nisan 1924’te yeni anayasanın kabulüyle cumhuriyetin hukuki temeli tamamlandı.

Cumhuriyet Bayramı

29 Ekim, 1925’te çıkarılan bir kanunla millî bayram olarak kabul edildi. 1933’te cumhuriyetin onuncu yılı büyük törenlerle kutlandı; Onuncu Yıl Marşı bu kutlamalar için bestelendi. Atatürk’ün hayatını ve cumhuriyetin kuruluşundaki rolünü ayrı bir yazıda anlattık. Cumhuriyetin ilanı, Meclis’in 23 Nisan 1920’de ilan ettiği millî egemenlik ilkesinin doğal sonucuydu; bu ilkenin doğuşunu TBMM’nin açılışı yazımızda bulabilirsin.

Bu konu kanalımızda bölümler hâlinde de yayımlandı: 2. bölüm.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk
2. Erik Jan Zürcher, Modernleşen Türkiye’nin Tarihi