19 Mayıs 1919 Neden Önemli? Samsun’dan Başlayan Kurtuluş

19 Mayıs 1919’da Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a ayak basması, Türk tarihinde Millî Mücadele’nin başlangıcı olarak kabul edilir. Atatürk, 1927’de okuduğu Nutuk’a da “1919 senesi Mayısının 19’uncu günü Samsun’a çıktım” cümlesiyle başlar. Peki bu yolculuğu bu kadar önemli kılan neydi? Yanıt, Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda düştüğü ağır durumda yatıyor.

Mondros ve işgaller

30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi, Osmanlı Devleti için fiilen bir teslimiyet anlamına geliyordu. Mütarekenin 7. maddesi, İtilaf Devletlerine güvenliklerini tehdit eden bir durum olduğunda herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkı tanıyordu. Bu madde kısa sürede uygulamaya konuldu: Musul, İskenderun, Antep, Maraş ve Urfa işgal edildi; İtalyanlar Antalya çevresine asker çıkardı. 13 Kasım 1918’de İtilaf donanması İstanbul önlerine demirledi. 15 Mayıs 1919’da ise Yunan ordusu İzmir’e çıktı. İzmir’in işgali, Anadolu’nun dört bir yanında büyük bir tepkiye yol açtı.

Neden Anadolu?

Mustafa Kemal Paşa, Çanakkale’de ve diğer cephelerde kazandığı başarılarla tanınan bir komutandı. Bu cepheleri Atatürk’ün hayatı yazımızda ve Çanakkale yazımızda anlattık. Mütarekeden sonra İstanbul’a dönen Mustafa Kemal, işgal altındaki başkentte yapılabilecek pek bir şey olmadığını görüyordu. Ona göre kurtuluş, ancak Anadolu’da örgütlenecek bir millî direnişle mümkündü.

Bu fırsat, Karadeniz bölgesindeki asayişsizliği gerekçe gösteren İngilizlerin baskısıyla doğdu. Osmanlı hükümeti, bölgede düzeni sağlamak amacıyla Mustafa Kemal Paşa’yı 9. Ordu Müfettişi olarak atadı. Bu görev ona Doğu Anadolu ve Karadeniz’deki askerî birlikler ve sivil yöneticiler üzerinde geniş yetkiler veriyordu.

Bandırma’dan Samsun’a

Mustafa Kemal Paşa ve yanındaki küçük kurmay heyeti, 16 Mayıs 1919’da eski bir yolcu gemisi olan Bandırma Vapuru ile İstanbul’dan ayrıldı. Karadeniz’de üç gün süren yolculuğun ardından 19 Mayıs sabahı Samsun’a ulaştılar. Bandırma Vapuru’nun bir benzeri bugün Samsun’da müze gemi olarak ziyaret edilebiliyor.

Havza ve Amasya

Samsun’daki ilk günlerin ardından Mustafa Kemal Paşa Havza’ya geçti. 28 Mayıs’ta yayımlanan Havza Genelgesi’yle işgallerin her yerde mitinglerle protesto edilmesini istedi. 22 Haziran 1919’da yayımlanan Amasya Genelgesi ise Millî Mücadele’nin ilk yol haritasıydı. Genelgede vatanın bütünlüğünün ve milletin bağımsızlığının tehlikede olduğu belirtildi ve şu karar ilan edildi: “Milletin istiklâlini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” Ardından toplanan Erzurum ve Sivas kongreleri, millî iradenin örgütlenmesini sağladı.

Bağımsız yeni bir devlet fikri

Nutuk’ta anlattığına göre Mustafa Kemal Paşa, daha Samsun’a çıktığında millî egemenliğe dayanan, tam bağımsız yeni bir Türk devleti kurmayı hedefliyordu. Ancak bu hedefi başlangıçta açıkça ilan etmedi; mücadeleyi adım adım, halkın desteğini alarak ilerletti. Bu süreç, 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılmasıyla ve 1923’te Cumhuriyet’in ilanıyla sonuçlandı.

19 Mayıs’ın bayram oluşu

19 Mayıs, 1938’de çıkarılan bir kanunla “Gençlik ve Spor Bayramı” olarak kabul edildi. 1981’den bu yana “Atatürk’ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı” adıyla kutlanıyor. Atatürk’ün, doğum gününü kesin olarak bilmediği için 19 Mayıs’ı kabul ettiği de anlatılır. Atatürk’ün Nutuk’un sonunda gençliğe hitap etmesi, bu günün gençlere armağan edilmesini daha da anlamlı kılar.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk
2. Sina Akşin, Kısa Türkiye Tarihi