Mustafa Kemal Atatürk’ün Hayatı: Selanik’ten Anıtkabir’e

Mustafa Kemal Atatürk, 57 yıllık ömrüne bir imparatorluğun çöküşünü, bir milletin kurtuluş savaşını ve yeni bir devletin kuruluşunu sığdıran liderdir. Selanik’te bir gümrük memurunun oğlu olarak başlayan hayatı, Ankara’da Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu olarak tamamlandı. Bu yazıda onun hayatını, dönüm noktalarıyla birlikte özetliyoruz.

Selanik’te bir çocukluk

Mustafa, 1881’de Selanik’te doğdu. Babası Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım’dı. Babasını küçük yaşta kaybetti. Mahalle mektebinin ardından modern eğitim veren Şemsi Efendi Okulu’na, daha sonra Selanik Askerî Rüştiyesi’ne girdi. Burada matematik öğretmeni Mustafa Sabri Bey ona “Kemal” adını verdi. Manastır Askerî İdadisi’nden sonra 1899’da İstanbul’daki Harbiye’ye girdi; 1902’de teğmen, 1905’te kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu. Şam’daki görevi sırasında arkadaşlarıyla birlikte Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’ni kurdu.

Trablusgarp’tan Çanakkale’ye

1911’de İtalya Trablusgarp’a saldırınca gönüllü olarak Libya’ya gitti ve Tobruk ile Derne’de İtalyanlara karşı savaştı. Balkan Savaşları sırasında Gelibolu Yarımadası’nda görev yaptı, ardından Sofya’ya askerî ataşe olarak atandı. 1915’te Çanakkale Cephesi’nde 19. Tümen komutanı olarak Arıburnu’nda, Conkbayırı’nda ve Anafartalar’da düşmanı durdurdu. Bu başarılar onun adını bütün orduya duyurdu. Bu cepheyi Çanakkale yazımızda anlattık. 1916’da general rütbesiyle Doğu Cephesi’ne gönderildi ve Muş ile Bitlis’i Ruslardan geri aldı. Savaşın son aylarında Suriye cephesinde 7. Ordu’yu yönetti.

Millî Mücadele

Mondros Mütarekesi’nin ardından Anadolu’nun işgal edilmeye başlanması üzerine 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktı. Bu günün anlamını 19 Mayıs yazımızda ele aldık. Amasya Genelgesi, Erzurum ve Sivas kongreleriyle millî direnişi örgütledi. 23 Nisan 1920’de açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin başkanı oldu. 1921’deki Sakarya Meydan Muharebesi’nin ardından Meclis ona mareşal rütbesini ve “Gazi” unvanını verdi. Ağustos 1922’deki Büyük Taarruz’la düşman ordusu Anadolu’dan çıkarıldı; bu zaferi Ağustos zaferleri yazımızda anlattık.

Cumhuriyet ve inkılaplar

Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması’nın ardından Ankara başkent ilan edildi ve 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi. Mustafa Kemal, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı oldu. Sonraki yıllarda halifeliğin kaldırılması, eğitimin birleştirilmesi, Türk Medeni Kanunu’nun kabulü, Harf İnkılabı ve kadınlara seçme ve seçilme hakkının tanınması gibi köklü değişiklikler yapıldı. 1934’te çıkarılan Soyadı Kanunu’nun ardından Meclis ona “Atatürk” soyadını verdi.

Son yıl

1937’de yorgunluk belirtileri görülmeye başladı. Aynı yıl çiftliklerini Hazine’ye, taşınmazlarının bir bölümünü belediyelere bağışladı. Hatay meselesini kişisel bir mesele gibi takip ediyordu; Mayıs 1938’de hastalığına rağmen Mersin ve Adana’da askerî birlikleri denetledi. Ardından deniz havasının iyi geleceği umuduyla İstanbul’a geçti. Siroz teşhisi konan Atatürk, 5 Eylül 1938’de vasiyetini yazdı. 10 Kasım 1938 sabahı saat 9.05’te Dolmabahçe Sarayı’nda hayata gözlerini yumdu. Naaşı Ankara’ya götürülerek Etnografya Müzesi’ne geçici olarak defnedildi; 10 Kasım 1953’te Anıtkabir’e taşındı. Hatay ise ölümünden kısa süre sonra, 1939’da Türkiye’ye katıldı.

Bu konu kanalımızda bölümler hâlinde de yayımlandı: 2. bölüm ve 3. bölüm.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk
2. Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam
3. Andrew Mango, Atatürk