TBMM Nasıl Açıldı? 23 Nisan 1920 ve Millî Egemenliğin Doğuşu

23 Nisan 1920 Cuma günü Ankara’da açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi, Millî Mücadele’nin siyasi merkezi oldu. Meclis, savaşın yönetimini üstlendi, yeni bir hükümet kurdu ve egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu ilkesini benimsedi. Bu yüzden 23 Nisan, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecinin en önemli dönüm noktalarından biri olarak kabul edilir.

İstanbul’un işgali

Mondros Mütarekesi’nin ardından fiilen İtilaf Devletlerinin denetimine giren İstanbul, 16 Mart 1920’de resmen işgal edildi. İşgal kuvvetleri Meclis-i Mebusan’ı bastı; aralarında Rauf Bey’in de bulunduğu bazı milletvekilleri tutuklanarak Malta’ya sürgün edildi. Meclis-i Mebusan, kısa süre sonra padişahın kararıyla dağıtıldı. Böylece İstanbul’da millî iradeyi temsil edecek bir kurum kalmadı.

Ankara’da yeni bir meclis

Mustafa Kemal Paşa, İstanbul’un işgali üzerine 19 Mart 1920’de yayımladığı bir genelgeyle, olağanüstü yetkilere sahip bir meclisin Ankara’da toplanması için seçim yapılmasını istedi. Seçilen yeni milletvekillerinin yanı sıra İstanbul’dan kaçabilen Meclis-i Mebusan üyeleri de Ankara’ya geldi. Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’dan Ankara’ya uzanan yolculuğunu 19 Mayıs 1919 yazımızda anlattık.

23 Nisan 1920

Meclisin açılış günü olarak bilinçli bir şekilde bir cuma günü seçildi. Milletvekilleri ve halk, Hacı Bayram Camii’nde kılınan cuma namazının ardından dualarla, Ulus’taki eski İttihat ve Terakki Kulübü binasına yürüdü. Meclis, en yaşlı üye olan Sinop Milletvekili Şerif Bey’in konuşmasıyla açıldı. Ertesi gün Mustafa Kemal Paşa, Meclis Başkanı seçildi. Bugün “Birinci Meclis” olarak anılan bu bina, Kurtuluş Savaşı Müzesi olarak ziyaret edilebiliyor.

İlk kararlar

Meclis, açılışından hemen sonra yeni devletin temel ilkelerini belirledi. Hükümet kurmanın zorunlu olduğu, padişahın vekil bırakılmasının uygun olmadığı ve Meclis’in üstünde bir güç bulunmadığı kabul edildi. Yasama ve yürütme yetkileri Meclis’te toplandı; Meclis içinden seçilen bakanlar aracılığıyla ülke yönetildi. Mayıs 1920’nin başında ilk hükümet kuruldu. 1921’de kabul edilen Teşkilât-ı Esasiye Kanunu, “Hâkimiyet bilâ kayd ü şart milletindir” ilkesini anayasal bir temele oturttu.

İstanbul’un tepkisi ve zor günler

İstanbul hükümeti, Ankara’daki hareketi bir isyan olarak gördü. Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi’nin yayımladığı fetvada millî kuvvetler asi ilan edildi. Ankara Müftüsü Rifat Efendi ve Anadolu’daki pek çok müftü ise karşı bir fetvayla Millî Mücadele’nin meşru olduğunu açıkladı. Meclis, ilk aylarında hem işgal kuvvetlerine hem de Anadolu’nun çeşitli yerlerinde çıkan ayaklanmalara karşı mücadele etmek zorunda kaldı. Meclis içinde de farklı görüşler vardı; zamanla Mustafa Kemal Paşa’nın politikalarına karşı çıkan milletvekillerinden oluşan “İkinci Grup” ortaya çıktı.

Çocuk Bayramı

Mustafa Kemal Atatürk, 23 Nisan’ı Türk çocuklarına armağan etti. Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin girişimiyle 1929’dan itibaren 23 Nisan, “Çocuk Bayramı” olarak da kutlanmaya başlandı. Bu gün 1981’den bu yana resmî olarak “Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı” adını taşıyor. 1979’dan itibaren dünyanın farklı ülkelerinden çocukların da katıldığı uluslararası bir şenliğe dönüşen 23 Nisan, dünyada çocuklara armağan edilmiş ilk bayram olarak anılır.

Millî egemenliğin doğuşu

23 Nisan 1920’de açılan Meclis, Kurtuluş Savaşı’nı yönetti, Lozan’da yeni devletin bağımsızlığını kabul ettirdi ve 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’i ilan etti. Bu süreci Cumhuriyet’in ilanı yazımızda, Meclis’in toplandığı şehrin başkent oluşunu ise Ankara yazımızda anlattık.

Kaynakça ve okuma önerileri

1. Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk
2. Ahmet Demirel, Birinci Meclis’te Muhalefet: İkinci Grup